กินยาเองอย่างไรไม่ให้เป็นอันตราย ใช้ยาอย่างปลอดภัยและถูกวิธี

การซื้อยากินเองอาจช่วยบรรเทาอาการเล็กน้อย แต่หากใช้ไม่ถูกต้องอาจเกิดผลข้างเคียงหรือยาตีกัน เรียนรู้วิธีใช้ยาอย่างปลอดภัยและเมื่อใดควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

การกินยาเองหมายถึงอะไร

การกินยาเองหรือการใช้ยาด้วยตนเอง หมายถึงการใช้ยาเพื่อบรรเทาหรือรักษาอาการโดยไม่ได้รับการประเมินจากแพทย์ในครั้งนั้น เช่น การซื้อยาที่ร้านขายยา การใช้ยาสามัญประจำบ้าน หรือการใช้ยาที่มีอยู่เดิม

ในบางกรณี การใช้ยาที่ซื้อได้โดยไม่ต้องมีใบสั่งแพทย์ หรือ ยาที่จำหน่ายได้โดยไม่ต้องมีใบสั่งยา (Over-the-Counter: OTC) อาจเหมาะกับอาการเล็กน้อยที่ทราบสาเหตุค่อนข้างชัด แต่ยาเหล่านี้ยังคงมีข้อจำกัดด้านขนาดยา ระยะเวลาการใช้ ผลข้างเคียง และข้อห้ามใช้เช่นเดียวกับยาอื่น ๆ

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงคือการนำยาเก่าที่เหลืออยู่ ยาของสมาชิกในครอบครัว หรือยาที่ได้รับคำแนะนำจากบุคคลอื่นมาใช้โดยไม่ทราบแน่ชัดว่าเหมาะสมกับอาการและสุขภาพของตนเองหรือไม่

ทำไมการกินยาเองจึงต้องระวัง

ยามีทั้งประโยชน์และความเสี่ยง แม้ยาที่ใช้กันทั่วไปก็สามารถทำให้เกิดปัญหาได้หากใช้ไม่ถูกต้อง ตัวอย่างความเสี่ยงที่พบได้ ได้แก่

• ใช้ยาไม่ตรงกับสาเหตุของอาการ
• รับประทานยาในปริมาณมากหรือน้อยเกินไป
• ใช้ยานานเกินระยะเวลาที่เหมาะสม
• ใช้ยาหลายชนิดที่มีตัวยาสำคัญซ้ำกัน
• เกิดปฏิกิริยาระหว่างยา หรือที่มักเรียกว่า “ยาตีกัน”
• เกิดผลข้างเคียงหรืออาการแพ้ยา
• ยาบางชนิดอาจไม่เหมาะกับโรคประจำตัวที่มีอยู่
• ยาบางชนิดอาจไม่เหมาะสำหรับเด็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ หรือหญิงให้นมบุตร

องค์การอนามัยโลกให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของผู้ใช้ยา โดยแนะนำให้ผู้ป่วยตรวจสอบและสอบถามข้อมูลเกี่ยวกับยาในช่วงสำคัญ เช่น ก่อนเริ่มยา ระหว่างใช้ยา เมื่อมีการเพิ่มยา ทบทวนยา และก่อนหยุดยา เพื่อช่วยลดความเสี่ยงจากการใช้ยา

ก่อนกินยาเองควรตรวจสอบอะไรบ้าง

ยา อาหารเสริม และสมุนไพรสามารถตีกันได้หรือไม่

สามารถเกิดขึ้นได้ ยาบางชนิดอาจมีปฏิกิริยากับยาชนิดอื่น อาหารบางประเภท แอลกอฮอล์ วิตามิน อาหารเสริม หรือสมุนไพร ส่งผลให้ฤทธิ์ของยาเพิ่มขึ้น ลดลง หรือเพิ่มความเสี่ยงต่อผลข้างเคียง

ดังนั้น หากต้องซื้อยาเพิ่ม ควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ทั้งหมดที่กำลังใช้อยู่ ไม่ว่าจะเป็น ยาที่แพทย์สั่ง, ยาที่ซื้อใช้เอง, วิตามิน, อาหารเสริม, สมุนไพร หรือผลิตภัณฑ์สุขภาพอื่น ๆ การทำรายการยาที่ใช้อยู่และนำไปแสดงเมื่อพบแพทย์หรือเภสัชกร เป็นหนึ่งในวิธีที่ช่วยลดความเสี่ยงจากการใช้ยาร่วมกันได้

ใครบ้างที่ควรระวังเป็นพิเศษก่อนซื้อยากินเอง

คนบางกลุ่มมีโอกาสเกิดผลข้างเคียงหรือปัญหาจากการใช้ยามากกว่าคนทั่วไป ได้แก่

• เด็ก: ขนาดยาสำหรับเด็กอาจขึ้นอยู่กับอายุ น้ำหนัก และชนิดของยา ไม่ควรนำยาของผู้ใหญ่มาลดขนาดเอง หรือประมาณปริมาณยาโดยไม่ได้รับคำแนะนำ
• ผู้สูงอายุ: ผู้สูงอายุมักใช้ยาหลายชนิดร่วมกันและอาจมีการทำงานของตับหรือไตเปลี่ยนแปลงตามอายุ จึงมีความเสี่ยงต่อปฏิกิริยาระหว่างยาและผลข้างเคียงเพิ่มขึ้น
• หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร: ยาบางชนิดสามารถส่งผลต่อทารกในครรภ์หรือผ่านเข้าสู่น้ำนมได้ จึงควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ยา รวมถึงยา สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริม
• ผู้ที่มีโรคประจำตัว: ผู้ที่มีโรคไต โรคตับ โรคหัวใจ ความดันโลหิตสูง เบาหวาน โรคทางเดินอาหาร หรือโรคประจำตัวอื่น ๆ ควรแจ้งข้อมูลดังกล่าวแก่เภสัชกรก่อนซื้อยา เพราะยาบางชนิดอาจไม่เหมาะสมกับโรคที่เป็นอยู่
• ผู้ที่มีประวัติแพ้ยา: ควรจดชื่อยาที่เคยแพ้และลักษณะอาการแพ้ไว้ และแจ้งบุคลากรทางการแพทย์ทุกครั้งก่อนรับยา

มีอาการแบบไหนควรหยุดกินยาและรีบไปโรงพยาบาล

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์แทนการซื้อยากินเอง

การใช้ยาเองเหมาะกับอาการเล็กน้อยบางประเภทเท่านั้น ควรพบแพทย์หาก

• อาการรุนแรงตั้งแต่เริ่มต้น
• อาการไม่ดีขึ้นภายในระยะเวลาที่เหมาะสมหรือแย่ลง
• อาการกลับมาเป็นซ้ำบ่อย
• มีไข้สูงต่อเนื่องหรือมีอาการผิดปกติร่วมด้วย
• มีอาการเจ็บหน้าอก หายใจลำบาก หรือหมดสติ
• มีเลือดออกผิดปกติ
• ปวดอย่างรุนแรงหรือปวดมากขึ้นเรื่อย ๆ
• ไม่แน่ใจว่าอาการเกิดจากอะไร
• มีโรคประจำตัวหลายโรคหรือใช้ยาหลายชนิด
• เป็นเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ หรือหญิงให้นมบุตรและไม่แน่ใจว่ายาปลอดภัยหรือไม่

การพบแพทย์ไม่ได้หมายความว่าอาการต้องรุนแรงเสมอไป หากไม่แน่ใจเกี่ยวกับสาเหตุหรือใช้ยาแล้วไม่ดีขึ้น การได้รับการประเมินที่เหมาะสมช่วยลดโอกาสที่โรคหรือภาวะสำคัญจะถูกมองข้าม

วิธีใช้ยาอย่างปลอดภัยในชีวิตประจำวัน

การสร้างนิสัยการใช้ยาที่ดีช่วยลดความผิดพลาดจากการใช้ยาได้ โดยสามารถเริ่มจากเรื่องง่าย ๆ ดังนี้

• อ่านชื่อยาและฉลากทุกครั้งก่อนรับประทาน
• ใช้ยาตามขนาดและเวลาที่กำหนด
• ไม่เพิ่ม ลด หรือหยุดยาที่แพทย์สั่งด้วยตัวเอง
• ไม่แบ่งยาให้ผู้อื่น
• เก็บยาในบรรจุภัณฑ์เดิมเพื่อป้องกันการสับสน
• ตรวจวันหมดอายุก่อนใช้
• เก็บยาให้พ้นมือเด็ก
• จดรายชื่อยาที่ใช้ประจำ รวมถึงวิตามินและอาหารเสริม
• แจ้งประวัติแพ้ยาทุกครั้งที่รับยาใหม่
• หากไม่เข้าใจวิธีใช้ยา ให้ถามเภสัชกรก่อนรับประทาน

องค์การอนามัยโลกเสนอแนวคิด “5 Moments for Medication Safety” ซึ่งเน้นให้ผู้ใช้ยาตั้งคำถามในช่วงเริ่มใช้ยา ระหว่างใช้ยา เมื่อเพิ่มยา เมื่อทบทวนยา และเมื่อจะหยุดยา เพื่อให้ผู้ป่วยมีส่วนร่วมในการลดความเสี่ยงจากยา

เภสัชกรช่วยอะไรได้บ้างก่อนซื้อยากินเอง

เภสัชกรสามารถช่วยประเมินอาการเบื้องต้นและให้ข้อมูลเกี่ยวกับการใช้ยาได้ เช่น

• ยาชนิดใดเหมาะสมกับอาการ
• ควรใช้ขนาดเท่าไรและนานเพียงใด
• มีข้อห้ามใช้หรือข้อควรระวังหรือไม่
• สามารถใช้ร่วมกับยาประจำได้หรือไม่
• มีผลข้างเคียงอะไรที่ควรสังเกต
• อาการในลักษณะใดควรไปพบแพทย์

เพื่อให้เภสัชกรประเมินได้เหมาะสม ควรแจ้งข้อมูลตามจริงเกี่ยวกับอาการ โรคประจำตัว ประวัติแพ้ยา การตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร รวมถึงยา อาหารเสริม และสมุนไพรที่กำลังใช้อยู่

สรุป

การซื้อยาหรือกินยาเองไม่ได้เป็นอันตรายในทุกกรณี หากเป็นอาการเล็กน้อย เลือกยาได้เหมาะสม และใช้ยาตามคำแนะนำอย่างถูกต้อง แต่ยาทุกชนิดมีทั้งประโยชน์และความเสี่ยง จึงไม่ควรใช้ยาโดยอาศัยเพียงประสบการณ์จากครั้งก่อนหรือคำแนะนำของบุคคลอื่น

ก่อนใช้ยา ควรรู้ว่ายาคืออะไร ใช้เพื่ออะไร รับประทานอย่างไร และมีข้อควรระวังอะไร ไม่ควรเพิ่มขนาดยา ใช้ยาของคนอื่น หรือหยุดยาที่แพทย์สั่งด้วยตัวเอง หากไม่แน่ใจควรปรึกษาเภสัชกร และหากอาการรุนแรง ไม่ดีขึ้น หรือมีอาการผิดปกติหลังใช้ยา ควรพบแพทย์เพื่อรับการประเมินอย่างเหมาะสม

จัดทำโดย: ภก. วิมาน อัคคพานิช

แหล่งอ้างอิง

1. World Health Organization. 5 Moments for Medication Safety
2. U.S. Food and Drug Administration. Use Medicines Wisely
3. MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine. Using Over-the-Counter Medicines Safely