Anorexia Nervosa: โรคอะนอเร็กเซียที่ส่งผลต่อทั้งร่างกายและจิตใจ

การควบคุมน้ำหนักและใส่ใจรูปร่างอาจเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพ แต่เมื่อความกังวลเกี่ยวกับน้ำหนักและรูปร่างเริ่มนำไปสู่การจำกัดอาหารอย่างมาก ความกลัวน้ำหนักเพิ่มอย่างรุนแรง หรือพฤติกรรมควบคุมน้ำหนักที่ส่งผลเสียต่อสุขภาพ สิ่งเหล่านี้อาจเป็นสัญญาณของ Anorexia Nervosa ซึ่งเป็นความผิดปกติของการกินที่ควรได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม

Anorexia Nervosa ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของการอยากผอม แต่เป็นภาวะทางสุขภาพจิตที่สามารถส่งผลต่อทั้งร่างกาย ความคิด อารมณ์ และการใช้ชีวิตประจำวัน หากไม่ได้รับการรักษาอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้ อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยสามารถฟื้นตัวได้เมื่อได้รับการประเมิน การรักษา และการดูแลอย่างต่อเนื่อง

Anorexia Nervosa คืออะไร

Anorexia Nervosa หรืออะนอเร็กเซีย เนอร์โวซา เป็นหนึ่งในกลุ่มความผิดปกติของการกิน (Eating Disorders) ผู้ที่มีภาวะนี้มักจำกัดปริมาณอาหารอย่างมาก มีความกลัวอย่างรุนแรงว่าจะมีน้ำหนักเพิ่มหรืออ้วน และอาจมีการรับรู้เกี่ยวกับน้ำหนักหรือรูปร่างของตนเองที่ผิดไป

ผู้ป่วยบางรายอาจออกกำลังกายมากเกินไป หรือมีพฤติกรรมอื่นเพื่อป้องกันไม่ให้น้ำหนักเพิ่ม เช่น การทำให้อาเจียน หรือการใช้ยาระบายอย่างไม่เหมาะสม

แม้ Anorexia Nervosa มักถูกเชื่อมโยงกับภาวะน้ำหนักตัวต่ำ แต่การประเมินโรคไม่ควรพิจารณาจากรูปร่างภายนอกเพียงอย่างเดียว ความผิดปกติของการกินสามารถเกิดขึ้นได้กับคนหลากหลายเพศและช่วงวัย และผู้ที่ดูภายนอกเหมือนมีสุขภาพดีก็อาจมีปัญหาที่จำเป็นต้องได้รับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์

ทำไม Anorexia Nervosa จึงเป็นภาวะที่ต้องให้ความสำคัญ

เมื่อร่างกายได้รับพลังงานและสารอาหารไม่เพียงพอเป็นเวลานาน อวัยวะหลายระบบอาจได้รับผลกระทบ ไม่ว่าจะเป็นหัวใจ กระดูก กล้ามเนื้อ ระบบทางเดินอาหาร ระบบสืบพันธุ์ และระบบประสาท

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจพบ ได้แก่

• กล้ามเนื้ออ่อนแรงและสูญเสียมวลกล้ามเนื้อ
• มวลกระดูกลดลงหรือเกิดโรคกระดูกพรุน
• ความดันโลหิตต่ำ
• ชีพจรช้าหรือการทำงานของหัวใจผิดปกติ
• อ่อนเพลีย เวียนศีรษะ หรือรู้สึกหนาวง่าย
• ท้องผูกและปัญหาเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร
• ประจำเดือนผิดปกติหรือหยุดมาในบางราย
• ปัญหาด้านภาวะเจริญพันธุ์
• สมาธิและความจำอาจได้รับผลกระทบ
• การเจริญเติบโตและพัฒนาการอาจได้รับผลกระทบในเด็กและวัยรุ่น

ในกรณีที่รุนแรง ภาวะขาดสารอาหารและความผิดปกติของระบบต่าง ๆ สามารถเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ นอกจากนี้ ผู้ที่มีความผิดปกติของการกินอาจมีภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล หรือปัญหาสุขภาพจิตอื่นร่วมด้วย และอาจมีความเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตายเพิ่มขึ้น

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยงของ Anorexia Nervosa

ปัจจุบันยังไม่สามารถระบุสาเหตุของ Anorexia Nervosa ได้จากปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งโดยตรง ข้อมูลทางการแพทย์ชี้ว่าปัจจัยทางพันธุกรรม ชีวภาพ พฤติกรรม จิตใจ และสังคมอาจมีส่วนเกี่ยวข้องร่วมกัน

ปัจจัยที่อาจสัมพันธ์กับความเสี่ยงต่อความผิดปกติของการกิน ได้แก่

• มีประวัติความผิดปกติของการกินหรือปัญหาสุขภาพจิตในครอบครัว
• มีความกังวลเกี่ยวกับรูปร่างและน้ำหนักมาก
• มีความนับถือตนเองต่ำหรือมีความวิตกกังวล
• มีแนวโน้มเป็นคนที่ต้องการความสมบูรณ์แบบสูง
• ได้รับแรงกดดันเกี่ยวกับรูปร่างหรือน้ำหนักจากสังคมหรือสภาพแวดล้อม
• อยู่ในกิจกรรมหรืออาชีพบางประเภทที่ให้ความสำคัญกับน้ำหนักและรูปร่าง
• เคยมีประสบการณ์ด้านอารมณ์หรือเหตุการณ์สำคัญในชีวิตที่ส่งผลต่อสุขภาพจิต

อย่างไรก็ตาม การมีปัจจัยเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าบุคคลนั้นจะเป็น Anorexia Nervosa เสมอไป และผู้ป่วยบางรายอาจไม่มีปัจจัยเสี่ยงที่เห็นได้ชัดเจน

อาการและสัญญาณเตือนที่ควรสังเกต

Anorexia Nervosa สามารถแสดงออกได้ทั้งด้านพฤติกรรม ความคิด อารมณ์ และร่างกาย

พฤติกรรมและความคิดเกี่ยวกับอาหาร

• รับประทานอาหารน้อยมากหรือข้ามมื้ออาหารเป็นประจำ
• หลีกเลี่ยงอาหารที่คิดว่าจะทำให้น้ำหนักเพิ่ม
• ใช้เวลาคิดหรือกังวลเกี่ยวกับอาหาร น้ำหนัก และรูปร่างมากเกินไป
• มีกฎหรือพฤติกรรมเกี่ยวกับการรับประทานอาหารที่เคร่งครัด
• หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารร่วมกับผู้อื่น
• ชั่งน้ำหนักตัวบ่อย
• กลัวน้ำหนักเพิ่มอย่างมาก
• ออกกำลังกายมากเกินไปเพื่อควบคุมน้ำหนัก
• อาจทำให้อาเจียนหรือใช้ยาระบาย ยาขับปัสสาวะ หรือผลิตภัณฑ์ควบคุมน้ำหนักอย่างไม่เหมาะสม

อาการทางร่างกาย

• น้ำหนักลดลงมากหรือน้ำหนักต่ำกว่าที่เหมาะสม
• เด็กหรือวัยรุ่นอาจมีน้ำหนักหรือส่วนสูงเพิ่มขึ้นน้อยกว่าที่ควร
• เหนื่อยง่ายหรือไม่มีแรง
• เวียนศีรษะหรือหน้ามืด
• รู้สึกหนาวง่าย
• ผิวแห้งหรือผมร่วง
• ท้องผูก ท้องอืด หรือปวดท้อง
• ประจำเดือนผิดปกติหรือหยุดมาในบางราย
• ความต้องการทางเพศลดลง
• มีปัญหาเกี่ยวกับการนอนหลับ

อาการของแต่ละคนอาจแตกต่างกัน และไม่จำเป็นต้องมีอาการครบทุกข้อจึงควรเข้ารับการประเมิน

แพทย์วินิจฉัย Anorexia Nervosa อย่างไร

การวินิจฉัยไม่ได้พิจารณาจากน้ำหนักตัวเพียงอย่างเดียว แพทย์จะประเมินทั้งสุขภาพร่างกาย พฤติกรรมการรับประทานอาหาร ความคิดและความรู้สึกเกี่ยวกับน้ำหนักและรูปร่าง รวมถึงสุขภาพจิตโดยรวม การประเมินอาจประกอบด้วย

• ซักประวัติพฤติกรรมการรับประทานอาหารและการควบคุมน้ำหนัก
• ประเมินการเปลี่ยนแปลงของน้ำหนัก
• ตรวจชีพจร ความดันโลหิต และอุณหภูมิร่างกาย
• ตรวจร่างกาย
• ตรวจเลือดหรือการตรวจทางห้องปฏิบัติการตามความเหมาะสม
• ประเมินภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล หรือปัญหาสุขภาพจิตอื่นที่อาจเกิดร่วมกัน

ในบางกรณีอาจจำเป็นต้องตรวจเพิ่มเติมเพื่อประเมินผลกระทบต่อหัวใจ กระดูก หรืออวัยวะอื่น โดยขึ้นอยู่กับอาการและความรุนแรงของแต่ละคน

แนวทางการรักษา Anorexia Nervosa

การรักษามักต้องดูแลทั้งสุขภาพร่างกาย โภชนาการ และสุขภาพจิตควบคู่กัน โดยแผนการรักษาจะแตกต่างกันตามอายุ ความรุนแรงของโรค ภาวะแทรกซ้อน และปัญหาสุขภาพอื่นที่เกิดร่วมกัน

การฟื้นฟูภาวะโภชนาการ

ผู้ป่วยอาจได้รับการดูแลด้านโภชนาการเพื่อช่วยให้ร่างกายกลับมาได้รับพลังงานและสารอาหารอย่างเพียงพอ โดยต้องมีการติดตามสุขภาพอย่างเหมาะสม โดยเฉพาะในผู้ที่มีภาวะขาดสารอาหารรุนแรง

จิตบำบัด

การบำบัดทางจิตเป็นองค์ประกอบสำคัญของการรักษา เพื่อช่วยปรับความคิด ความรู้สึก และพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับอาหาร น้ำหนัก และภาพลักษณ์ของร่างกาย

ในผู้ใหญ่ อาจใช้แนวทาง เช่น Cognitive Behavioral Therapy (CBT), Maudsley Anorexia Nervosa Treatment for Adults (MANTRA) หรือการบำบัดรูปแบบอื่นตามการประเมินของผู้เชี่ยวชาญ

สำหรับเด็กและวัยรุ่น การรักษาที่ให้ครอบครัวมีส่วนร่วมถือเป็นแนวทางสำคัญรูปแบบหนึ่ง

การติดตามสุขภาพร่างกาย

แพทย์อาจติดตามน้ำหนัก ชีพจร ความดันโลหิต ผลตรวจเลือด และภาวะแทรกซ้อนต่าง ๆ เพื่อประเมินความปลอดภัยระหว่างการรักษา ผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรงหรือมีภาวะแทรกซ้อนทางการแพทย์อาจจำเป็นต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล

ปัจจุบันยาไม่ใช่การรักษาหลักสำหรับ Anorexia Nervosa โดยตรง แต่อาจมีบทบาทในการรักษาปัญหาสุขภาพจิตบางอย่างที่เกิดร่วมกัน ทั้งนี้ต้องอยู่ภายใต้การประเมินและดูแลของแพทย์

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้น

Anorexia Nervosa ไม่ใช่ภาวะที่ควรพยายามรักษาด้วยตนเองเพียงลำพัง การได้รับความช่วยเหลือตั้งแต่ระยะแรกสามารถช่วยให้เริ่มต้นการรักษาได้อย่างเหมาะสม สิ่งที่สามารถทำได้ ได้แก่

• ปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตเมื่อความคิดเรื่องอาหาร น้ำหนัก หรือรูปร่างเริ่มกระทบชีวิตประจำวัน
• รับประทานอาหารตามแผนที่ทีมรักษาหรือนักกำหนดอาหารแนะนำ
• หลีกเลี่ยงการอดอาหารหรือควบคุมอาหารอย่างรุนแรงด้วยตนเอง
• ไม่ใช้ยาระบาย ยาขับปัสสาวะ หรือผลิตภัณฑ์ลดน้ำหนักเพื่อควบคุมน้ำหนักโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์
• ลดการเปรียบเทียบรูปร่างของตนเองกับผู้อื่น
• ขอความช่วยเหลือและการสนับสนุนจากครอบครัวหรือบุคคลที่ไว้วางใจ

สำหรับครอบครัวและคนใกล้ชิด การตำหนิ บังคับ หรือวิจารณ์รูปร่างและพฤติกรรมการกินอาจไม่ช่วยแก้ปัญหา ควรแสดงความห่วงใยและสนับสนุนให้ผู้ที่มีอาการเข้ารับการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์

ควรเข้ารับการประเมินหากพบว่า

• กังวลเรื่องน้ำหนักและรูปร่างจนรบกวนชีวิตประจำวัน
• จำกัดอาหารหรือข้ามมื้ออาหารเป็นประจำ
• กลัวน้ำหนักเพิ่มอย่างมาก
• น้ำหนักลดลงโดยสัมพันธ์กับการจำกัดอาหาร
• ออกกำลังกายอย่างหนักเพื่อชดเชยการรับประทานอาหาร
• ทำให้อาเจียนหรือใช้ยาเพื่อควบคุมน้ำหนัก
• มีอาการอ่อนเพลีย เวียนศีรษะ เป็นลม หรือหัวใจเต้นผิดปกติ
• คนในครอบครัวหรือคนใกล้ชิดสังเกตเห็นพฤติกรรมการกินที่เปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน
• มีอาการซึมเศร้า วิตกกังวล หรือความคิดทำร้ายตัวเองร่วมด้วย

ไม่จำเป็นต้องรอให้น้ำหนักลดลงอย่างรุนแรงก่อนจึงค่อยขอความช่วยเหลือ หากสงสัยว่าตนเองหรือคนใกล้ชิดอาจมีความผิดปกติของการกิน ควรเข้ารับการประเมินตั้งแต่ระยะแรก

สรุป

Anorexia Nervosa เป็นความผิดปกติของการกินที่เกี่ยวข้องกับการจำกัดอาหาร ความกลัวน้ำหนักเพิ่มอย่างรุนแรง และความผิดปกติในการรับรู้เกี่ยวกับน้ำหนักหรือรูปร่าง ภาวะนี้สามารถส่งผลกระทบต่อทั้งสุขภาพกายและสุขภาพจิต และในกรณีรุนแรงอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

การรักษามักต้องอาศัยการดูแลจากหลายด้าน ทั้งการติดตามสุขภาพร่างกาย การฟื้นฟูภาวะโภชนาการ และการบำบัดทางจิต การได้รับการประเมินและรักษาตั้งแต่เนิ่น ๆ มีความสำคัญต่อกระบวนการฟื้นตัว หากพฤติกรรมการกินหรือความกังวลเกี่ยวกับน้ำหนักและรูปร่างเริ่มส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตเพื่อรับการประเมินและดูแลอย่างเหมาะสม

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. National Institute of Mental Health (NIMH). Eating Disorders: What You Need to Know
2. National Health Service (NHS). Anorexia nervosa – Overview
3. American Psychiatric Association (APA). Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders