โรคมือ เท้า ปาก (HFMD)

โรคมือ เท้า ปาก หรือ Hand, Foot, and Mouth Disease เป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่พบได้บ่อยในเด็กเล็ก โดยเฉพาะเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี โรคนี้มักพบการระบาดในสถานที่ที่เด็กอยู่รวมกันเป็นจำนวนมาก เช่น โรงเรียนอนุบาล ศูนย์เด็กเล็ก หรือสถานรับเลี้ยงเด็ก

แม้โรคมือ เท้า ปากส่วนใหญ่มักมีอาการไม่รุนแรงและสามารถหายได้เองภายในประมาณ 7-10 วัน แต่โรคนี้ติดต่อได้ง่าย โดยเฉพาะในช่วงแรกของการป่วย เด็กบางรายอาจมีแผลในปากจนรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำได้น้อยลง ทำให้เสี่ยงต่อภาวะขาดน้ำได้

การรู้จักอาการ สาเหตุ วิธีติดต่อ แนวทางดูแลเบื้องต้น และสัญญาณที่ควรพาเด็กไปพบแพทย์ จึงมีความสำคัญสำหรับผู้ปกครองและผู้ดูแลเด็ก

โรคมือ เท้า ปาก คืออะไร

โรคมือ เท้า ปาก เป็นโรคติดเชื้อไวรัสในกลุ่มเอนเทอโรไวรัสที่ไม่ใช่โปลิโอ โดยเชื้อที่พบบ่อย ได้แก่ Coxsackievirus A16 และเชื้อเอนเทอโรไวรัสชนิดอื่น ๆ

โรคนี้มักทำให้เกิดไข้ เจ็บคอ แผลหรือตุ่มน้ำในปาก และผื่นหรือตุ่มบริเวณฝ่ามือ ฝ่าเท้า บางรายอาจมีผื่นบริเวณก้น ขา หรือส่วนอื่นของร่างกายร่วมด้วย

โรคมือ เท้า ปากไม่ใช่โรคเดียวกับโรคปากและเท้าเปื่อยในสัตว์ แม้ชื่อภาษาไทยอาจฟังคล้ายกัน แต่เป็นโรคคนละชนิด และเกิดจากเชื้อคนละกลุ่ม

ทำไมโรคมือ เท้า ปากจึงพบบ่อยในเด็กเล็ก

เด็กเล็กมีโอกาสติดเชื้อได้ง่าย เนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันยังอยู่ระหว่างการพัฒนา อีกทั้งเด็กวัยนี้มักมีพฤติกรรมหยิบของเล่นเข้าปาก ใช้ของร่วมกัน และสัมผัสใกล้ชิดกับเพื่อนในโรงเรียนหรือสถานรับเลี้ยงเด็ก

นอกจากนี้ การเปลี่ยนผ้าอ้อม การใช้ห้องน้ำร่วมกัน และการทำความสะอาดมือที่ยังไม่ทั่วถึง อาจทำให้เชื้อแพร่กระจายได้ง่ายขึ้น โรคนี้จึงมักพบเป็นกลุ่มก้อนหรือเกิดการระบาดในสถานศึกษาและศูนย์เด็กเล็ก

แม้จะพบบ่อยในเด็ก แต่ผู้ใหญ่ก็สามารถติดเชื้อได้เช่นกัน โดยบางรายอาจมีอาการน้อยหรือไม่มีอาการ แต่ยังสามารถแพร่เชื้อให้ผู้อื่นได้

สาเหตุของโรคมือ เท้า ปาก

โรคมือ เท้า ปากเกิดจากการติดเชื้อไวรัสในกลุ่มเอนเทอโรไวรัส โดยเชื้อที่มักพบเป็นสาเหตุ ได้แก่ Coxsackievirus A16 และ Enterovirus 71 รวมถึงเอนเทอโรไวรัสชนิดอื่น ๆ

เชื้อไวรัสสามารถเข้าสู่ร่างกายผ่านทางปาก จมูก หรือการสัมผัสสารคัดหลั่งของผู้ติดเชื้อ เช่น น้ำลาย น้ำมูก เสมหะ ของเหลวจากตุ่มพอง หรืออุจจาระ

โดยทั่วไป โรคมือ เท้า ปากมีระยะฟักตัวประมาณ 3-6 วัน หลังได้รับเชื้อ เด็กจึงอาจเริ่มมีอาการไข้ เจ็บคอ เบื่ออาหาร หรือไม่สบายตัว ก่อนจะเริ่มมีแผลในปากและผื่นตามมา

โรคมือ เท้า ปากติดต่อได้อย่างไร

โรคมือ เท้า ปากติดต่อจากคนสู่คนได้หลายทาง โดยเฉพาะเมื่อมีการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ป่วยหรือสัมผัสพื้นผิวที่มีเชื้อปนเปื้อน

ช่องทางการติดต่อที่พบได้ ได้แก่

• สัมผัสน้ำลาย น้ำมูก หรือเสมหะของผู้ติดเชื้อ
• ได้รับละอองฝอยจากการไอ จาม หรือพูดคุยใกล้ชิด
• สัมผัสของเหลวจากตุ่มพองหรือตุ่มน้ำใส
• สัมผัสอุจจาระของผู้ติดเชื้อ เช่น ขณะเปลี่ยนผ้าอ้อม
• ใช้ของร่วมกัน เช่น แก้วน้ำ ช้อน ของเล่น ผ้าเช็ดหน้า หรือผ้าเช็ดตัว
• สัมผัสพื้นผิวที่มีเชื้อปนเปื้อน เช่น ลูกบิดประตู โต๊ะ เก้าอี้ หรือของเล่น

ผู้ป่วยมักแพร่เชื้อได้มากในช่วงสัปดาห์แรกของการป่วย อย่างไรก็ตาม เชื้อบางส่วนอาจยังออกมากับอุจจาระได้เป็นเวลาหลายสัปดาห์หลังอาการดีขึ้นแล้ว จึงควรล้างมือและรักษาความสะอาดอย่างต่อเนื่อง แม้ผื่นหรือแผลจะเริ่มหายแล้วก็ตาม

อาการของโรคมือ เท้า ปาก

อาการของโรคมือ เท้า ปากอาจแตกต่างกันในแต่ละคน เด็กบางรายมีอาการครบทุกอย่าง ขณะที่บางรายอาจมีเพียงไข้และผื่นเล็กน้อย

อาการที่พบได้บ่อย ได้แก่

• มีไข้
• เจ็บคอ
• เบื่ออาหารหรือรับประทานอาหารได้น้อยลง
• งอแง อ่อนเพลีย หรือไม่สบายตัว
• มีแผลในปาก เจ็บปาก หรือกลืนลำบาก
• มีตุ่มน้ำใสหรือแผลบริเวณลิ้น เหงือก กระพุ้งแก้ม หรือด้านหลังลำคอ
• มีผื่นหรือตุ่มบริเวณฝ่ามือ ฝ่าเท้า
• อาจมีผื่นบริเวณก้น ขา หรือส่วนอื่นของร่างกาย

ผื่นจากโรคมือ เท้า ปากมักไม่คัน แต่บางรายอาจมีตุ่มน้ำหรือรู้สึกเจ็บบริเวณผื่นได้ แผลในปากเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้เด็กไม่อยากรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำ

โดยทั่วไป อาการมักค่อย ๆ ดีขึ้นภายใน 7-10 วัน หากเด็กมีอาการนานกว่านี้ หรืออาการรุนแรงขึ้น ควรพาไปพบแพทย์

อาการแบบไหนควรรีบพาเด็กไปพบแพทย์

โรคมือ เท้า ปากส่วนใหญ่มักไม่รุนแรง แต่ผู้ปกครองควรสังเกตอาการอย่างใกล้ชิด โดยควรพาเด็กไปพบแพทย์หากมีอาการต่อไปนี้

• เด็กอายุน้อยกว่า 6 เดือน
• มีไข้สูง หรือไข้ไม่ลดลงภายใน 3 วัน
• เด็กซึมลง อ่อนแรง หรือดูไม่ตอบสนองตามปกติ
• ดื่มน้ำได้น้อยมาก หรือไม่ยอมดื่มน้ำ
• ปัสสาวะน้อยลง ปากแห้ง ร้องไห้ไม่มีน้ำตา หรือสงสัยภาวะขาดน้ำ
• เจ็บปากมากจนรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำไม่ได้
• มีอาการชัก
• หายใจผิดปกติ
• ปวดศีรษะมาก คอแข็ง อาเจียนมาก หรือสงสัยอาการทางระบบประสาท
• มีโรคประจำตัวหรือภูมิคุ้มกันบกพร่อง
• อาการไม่ดีขึ้นภายใน 10 วัน
• ผื่นมีลักษณะติดเชื้อ เช่น บวม แดง ร้อน มีหนอง หรือเจ็บมากขึ้น

หากมีอาการรุนแรง เช่น ชัก ซึมมาก หายใจลำบาก หรือสงสัยภาวะขาดน้ำรุนแรง ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที

ภาวะแทรกซ้อนของโรคมือ เท้า ปาก

ภาวะแทรกซ้อนของโรคมือ เท้า ปากพบได้ไม่บ่อย แต่สามารถเกิดขึ้นได้ โดยเฉพาะในเด็กเล็กหรือผู้ที่มีอาการรุนแรง

ภาวะแทรกซ้อนที่ควรระวัง ได้แก่

• ภาวะขาดน้ำ
  • เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้มากที่สุด เนื่องจากเด็กอาจเจ็บแผลในปากจนไม่ยอมดื่มน้ำ หากดื่มน้ำได้น้อยมาก อาจจำเป็นต้องได้รับการประเมินจากแพทย์ และในบางรายอาจต้องได้รับสารน้ำทางหลอดเลือดดำ
• เยื่อหุ้มสมองอักเสบจากไวรัส
  • พบได้น้อย แต่เป็นภาวะที่ควรระวัง อาจมีอาการไข้ ปวดศีรษะ คอแข็ง อาเจียน หรือซึมลง หากสงสัยควรรีบพาไปพบแพทย์
• สมองอักเสบ
  • เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้น้อยมาก แต่มีความรุนแรง อาจมีอาการซึม ชัก อ่อนแรง หรือมีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลง จำเป็นต้องได้รับการรักษาในโรงพยาบาล
• เล็บลอกหลังหายป่วย
  • บางรายอาจพบเล็บมือหรือเล็บเท้าลอกหลังหายจากโรคไปแล้วระยะหนึ่ง ซึ่งส่วนใหญ่มักหายได้เอง แต่หากมีอาการเจ็บ บวม แดง หรือสงสัยติดเชื้อ ควรปรึกษาแพทย์

แพทย์วินิจฉัยโรคมือ เท้า ปากอย่างไร

แพทย์มักวินิจฉัยโรคมือ เท้า ปากจากประวัติอาการ อายุของผู้ป่วย ลักษณะผื่น แผลในปาก และประวัติการสัมผัสผู้ป่วยหรือการระบาดในโรงเรียน

โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องตรวจทางห้องปฏิบัติการในทุกราย แต่ในบางกรณี เช่น อาการรุนแรง อาการไม่ชัดเจน สงสัยโรคอื่น หรือมีภาวะแทรกซ้อน แพทย์อาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติมตามความเหมาะสม

แนวทางการรักษาโรคมือ เท้า ปาก

ปัจจุบันโรคมือ เท้า ปากยังไม่มีการรักษาจำเพาะสำหรับเชื้อไวรัสในผู้ป่วยทั่วไป การดูแลหลักคือการรักษาตามอาการและป้องกันภาวะขาดน้ำ

แนวทางการดูแลอาจประกอบด้วย

• ให้เด็กพักผ่อนให้เพียงพอ
• ให้ดื่มน้ำบ่อย ๆ เพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ
• เลือกอาหารอ่อน กลืนง่าย และไม่ระคายเคืองแผลในปาก
• หลีกเลี่ยงอาหารรสจัด เปรี้ยวจัด เค็มจัด หรือแข็งกรอบ เพราะอาจทำให้เจ็บแผลมากขึ้น
• ใช้ยาลดไข้หรือยาแก้ปวดตามคำแนะนำของแพทย์หรือเภสัชกร
• ห้ามให้ยาแอสไพรินในเด็ก เนื่องจากอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้

หากเด็กมีไข้สูง เจ็บปากมาก ดื่มน้ำไม่ได้ หรือมีอาการผิดปกติ ควรพาไปพบแพทย์ ไม่ควรซื้อยาหรือใช้ยาป้ายปากเองโดยไม่ปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์

การป้องกันโรคมือ เท้า ปาก

โรคมือ เท้า ปากติดต่อได้ง่าย แต่สามารถลดโอกาสแพร่เชื้อได้ด้วยการรักษาสุขอนามัยอย่างสม่ำเสมอ

วิธีป้องกันที่ควรปฏิบัติ ได้แก่

• ล้างมือด้วยสบู่และน้ำอย่างน้อย 20 วินาที
• ล้างมือหลังใช้ห้องน้ำ หลังเปลี่ยนผ้าอ้อม หลังไอ จาม หรือสั่งน้ำมูก
• ล้างมือก่อนเตรียมอาหารและก่อนรับประทานอาหาร
• สอนเด็กไม่ให้นำมือ ของเล่น หรือสิ่งของเข้าปาก
• ทำความสะอาดของเล่น โต๊ะ เก้าอี้ ลูกบิดประตู และพื้นผิวที่ใช้ร่วมกัน
• หลีกเลี่ยงการกอด จูบ หรือใช้ของร่วมกับผู้ป่วย
• แยกเด็กป่วยออกจากเด็กคนอื่นตามคำแนะนำของแพทย์ โรงเรียน หรือหน่วยงานสาธารณสุข
• ทิ้งกระดาษทิชชูหรือวัสดุที่ปนเปื้อนสารคัดหลั่งอย่างเหมาะสม
• ผู้ดูแลเด็กควรล้างมือทุกครั้งหลังสัมผัสน้ำลาย น้ำมูก ตุ่มน้ำ หรืออุจจาระของเด็ก

ในช่วงที่มีการระบาด โรงเรียนและสถานรับเลี้ยงเด็กควรเพิ่มความเข้มงวดในการทำความสะอาดพื้นที่ส่วนกลาง คัดกรองเด็กที่มีไข้หรือผื่น และแจ้งผู้ปกครองหากพบผู้ป่วยในห้องเรียน

สรุป

โรคมือ เท้า ปากเป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่พบได้บ่อยในเด็กเล็ก โดยเฉพาะในโรงเรียนและสถานรับเลี้ยงเด็ก อาการที่พบได้บ่อยคือไข้ เจ็บคอ แผลในปาก และผื่นหรือตุ่มบริเวณมือ เท้า หรือก้น

ส่วนใหญ่อาการไม่รุนแรงและสามารถหายได้เองภายใน 7-10 วัน แต่ควรระวังภาวะขาดน้ำ โดยเฉพาะในเด็กที่มีแผลในปากจนดื่มน้ำได้น้อย หากเด็กอายุน้อยกว่า 6 เดือน มีไข้สูง ซึม ชัก ดื่มน้ำไม่ได้ หรืออาการไม่ดีขึ้นภายใน 10 วัน ควรพาไปพบแพทย์

การป้องกันที่สำคัญคือการล้างมือให้ถูกวิธี ทำความสะอาดของเล่นและพื้นผิวที่ใช้ร่วมกัน หลีกเลี่ยงการใช้ของส่วนตัวร่วมกับผู้ป่วย และให้เด็กป่วยพักอยู่บ้านจนกว่าอาการจะดีขึ้นตามคำแนะนำของแพทย์หรือสถานศึกษา

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง Centers for Disease Control and Prevention. About Hand, Foot, and Mouth Disease., Mayo Clinic. Hand-foot-and-mouth disease: Symptoms and causes., Cleveland Clinic. Hand, Foot and Mouth Disease.