หินปูน (Dental Calculus) คืออะไร? สาเหตุ ผลเสีย วิธีป้องกัน และการขูดหินปูน

หินปูน หรือหินน้ำลาย คือ คราบจุลินทรีย์ที่สะสมอยู่บนผิวฟันและบริเวณขอบเหงือกเป็นเวลานาน จนเกิดการรวมตัวกับแร่ธาตุในน้ำลายและแข็งตัวกลายเป็นคราบแข็งที่ไม่สามารถกำจัดออกไปได้ด้วยการแปรงฟันตามปกติ

หินปูนสามารถพบได้ทั้งบริเวณเหนือเหงือกและใต้เหงือก หากปล่อยทิ้งไว้เป็นเวลานาน อาจส่งผลต่อสุขภาพเหงือกและฟัน รวมถึงเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคในช่องปากบางชนิดได้

สาเหตุการเกิดหินปูน

1. การสะสมของคราบจุลินทรีย์และเศษอาหาร

เชื้อแบคทีเรียในช่องปากจะทำปฏิกิริยากับโปรตีนหรือตกค้างจากเศษอาหาร จนเกิดเป็นคราบเหนียวนิ่มที่เรียกว่า คราบพลัค (Plaque) ซึ่งมักเกาะอยู่ตามผิวฟัน ซอกฟัน และบริเวณขอบเหงือก

2. การตกตะกอนของแร่ธาตุในน้ำลาย

หากคราบพลัคไม่ได้รับการกำจัดอย่างสม่ำเสมอ แร่ธาตุในน้ำลาย เช่น แคลเซียมและฟอสเฟต จะเข้าไปสะสมและตกตะกอน ทำให้คราบพลัคแข็งตัวกลายเป็นหินปูน ซึ่งไม่สามารถแปรงออกได้ด้วยตัวเอง

3. ปัจจัยเสี่ยงอื่นๆ

ปัจจัยที่อาจเพิ่มโอกาสการเกิดหินปูน ได้แก่

• รับประทานอาหารที่มีแป้งและน้ำตาลสูง
• สูบบุหรี่
• ดื่มชา หรือกาแฟเป็นประจำ
• มีลักษณะทางพันธุกรรมที่ส่งผลต่อองค์ประกอบของน้ำลาย
• ดูแลสุขอนามัยช่องปากไม่สม่ำเสมอ

ผลเสียของหินปูนต่อสุขภาพ

การปล่อยให้มีคราบหินปูนสะสมในช่องปาก อาจส่งผลเสียหลายด้าน ดังนี้

1. โรคเหงือกอักเสบและโรคปริทันต์

แบคทีเรียที่สะสมในหินปูนสามารถปล่อยสารที่ก่อให้เกิดการอักเสบของเหงือก ทำให้เกิดอาการ เช่น เหงือกบวมแดง เหงือกมีเลือดออกขณะแปรงฟัน เหงือกร่น และมีกลิ่นปาก หากไม่ได้รับการรักษา อาจพัฒนาเป็นโรคปริทันต์ซึ่งส่งผลต่อกระดูกและเนื้อเยื่อที่ยึดฟันไว้

2. ฟันผุ

แบคทีเรียในคราบพลัคและหินปูนสามารถสร้างกรดที่กัดกร่อนผิวเคลือบฟัน ทำให้เกิดฟันผุ หากลุกลามถึงโพรงประสาทฟัน อาจจำเป็นต้องรักษารากฟันหรือถอนฟัน

3. ฟันโยกและสูญเสียฟัน

หินปูนที่สะสมเป็นเวลานานอาจทำลายกระดูกเบ้าฟันและเนื้อเยื่อที่ช่วยพยุงฟัน ส่งผลให้เหงือกร่น ฟันโยกคลอน หรือฟันหลุดจนจำเป็นต้องถอนฟัน

4. ส่งผลต่อบุคลิกภาพและความมั่นใจ

หินปูนเป็นสาเหตุหนึ่งของกลิ่นปาก ฟันเหลือง และคราบสีน้ำตาลหรือสีดำบริเวณซอกฟัน ซึ่งอาจส่งผลต่อความมั่นใจในการพูดคุยหรือเข้าสังคม

5. อาจเกี่ยวข้องกับโรคอื่นๆ

การอักเสบเรื้อรังในช่องปากจากโรคเหงือกและหินปูนอาจมีความสัมพันธ์กับโรคบางชนิด เช่น โรคหัวใจและหลอดเลือด อย่างไรก็ตาม ความสัมพันธ์ดังกล่าวยังต้องอาศัยการศึกษาเพิ่มเติม และไม่ได้หมายความว่าหินปูนเป็นสาเหตุโดยตรงของโรคเหล่านี้

สามารถกำจัดหินปูนด้วยตัวเองได้หรือไม่?

ไม่สามารถกำจัดหินปูนที่แข็งตัวแล้วได้ด้วยการแปรงฟันเพียงอย่างเดียว เมื่อคราบพลัคแข็งตัวเป็นหินปูน จะต้องใช้เครื่องมือเฉพาะทางในการกำจัด โดยวิธีที่ปลอดภัยและเป็นมาตรฐานคือ การขูดหินปูนโดยทันตแพทย์

การพยายามกำจัดหินปูนด้วยตัวเองอาจก่อให้เกิดความเสี่ยง เช่น เหงือกบาดเจ็บ เกิดการติดเชื้อ เหงือกอักเสบ เกิดแผลในช่องปาก และไม่สามารถกำจัดหินปูนใต้เหงือกได้อย่างสมบูรณ์ นอกจากนี้หินปูนบางส่วนอาจสะสมอยู่ใต้ขอบเหงือก ซึ่งไม่สามารถมองเห็นหรือเข้าถึงได้ด้วยตัวเอง จึงควรได้รับการประเมินและรักษาโดยทันตแพทย์

วิธีป้องกันไม่ให้เกิดหินปูน

แม้จะไม่สามารถกำจัดหินปูนที่แข็งตัวแล้วได้เอง แต่สามารถป้องกันการเกิดหินปูนได้ด้วยการลดการสะสมของคราบพลัค ดังนี้

• แปรงฟันอย่างถูกวิธี อย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง ให้ทั่วทุกซี่ โดยเฉพาะบริเวณขอบเหงือก และใช้แปรงสีฟันที่มีขนอ่อนหรือขนนุ่ม
• ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ช่วยเสริมความแข็งแรงของเคลือบฟัน ลดความเสี่ยงของฟันผุ และอาจช่วยลดการสะสมของคราบพลัคได้
• ใช้ไหมขัดฟันเป็นประจำ อย่างน้อยวันละ 1 ครั้ง เพื่อกำจัดคราบอาหารและคราบพลัคบริเวณซอกฟัน ซึ่งแปรงสีฟันอาจเข้าถึงได้ไม่ทั่วถึง
• ลดการรับประทานอาหารที่มีน้ำตาลสูง อาหารหวานหรือเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลมากเกินไปอาจเพิ่มการสะสมของคราบพลัค
• งดสูบบุหรี่ สารเคมีในบุหรี่สามารถส่งเสริมการสะสมของคราบจุลินทรีย์และเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคเหงือกและหินปูน
• พบทันตแพทย์เป็นประจำ ควรตรวจสุขภาพช่องปากและขูดหินปูนทุก 6 เดือน หรือบ่อยกว่านั้นตามคำแนะนำของทันตแพทย์ สำหรับผู้ที่มีโรคปริทันต์หรือมีปัญหาเหงือก อาจจำเป็นต้องเข้ารับการตรวจติดตามทุก 3–4 เดือน

การขูดหินปูนทำให้ฟันบางลงจริงหรือไม่?

การขูดหินปูนไม่ได้ทำให้ฟันบางลงหรือทำให้ฟันสึก เครื่องมือขูดหินปูนจะใช้การสั่นสะเทือนความถี่สูงเพื่อกะเทาะคราบหินปูนออกจากผิวฟัน โดยไม่ได้ทำลายเนื้อฟันหรือเคลือบฟัน

ในผู้ที่มีหินปูนสะสมจำนวนมากเป็นเวลานาน หินปูนอาจปกคลุมช่องว่างระหว่างฟันเอาไว้ เมื่อขูดหินปูนออกแล้ว จึงอาจเห็นช่องว่างระหว่างฟันชัดเจนขึ้นหรือรู้สึกว่าฟันห่างขึ้น ซึ่งเป็นผลจากการสูญเสียเนื้อเยื่อหรือเหงือกร่นที่เกิดขึ้นก่อนหน้านี้ ไม่ได้เกิดจากการขูดหินปูน

อาการหลังขูดหินปูน

หลังการขูดหินปูนอาจมีอาการ เช่น เสียวฟันชั่วคราว เหงือกมีเลือดซึมเล็กน้อย และรู้สึกตึงหรือระคายเคืองบริเวณเหงือก อาการเหล่านี้มักดีขึ้นภายในไม่กี่วัน หากมีอาการรุนแรงหรือไม่ดีขึ้นควรปรึกษาทันตแพทย์

ควรขูดหินปูนบ่อยแค่ไหน?

โดยทั่วไป ทันตแพทย์มักแนะนำให้ขูดหินปูนทุก 6 เดือน เพื่อช่วยลดการสะสมของหินปูนและป้องกันโรคเหงือก อย่างไรก็ตาม ความถี่ในการขูดหินปูนอาจแตกต่างกันในแต่ละบุคคล ขึ้นอยู่กับปริมาณการสะสมของหินปูน สุขภาพเหงือก พฤติกรรมการดูแลช่องปาก การสูบบุหรี่ และโรคประจำตัวบางชนิด

สรุป

หินปูนเกิดจากคราบพลัคที่สะสมและแข็งตัวจากแร่ธาตุในน้ำลาย ไม่สามารถกำจัดได้ด้วยการแปรงฟันเพียงอย่างเดียว หากปล่อยทิ้งไว้อาจนำไปสู่โรคเหงือกอักเสบ ฟันผุ ฟันโยก และกลิ่นปาก การป้องกันที่ดีที่สุดคือการดูแลสุขอนามัยช่องปากอย่างสม่ำเสมอและพบทันตแพทย์เพื่อขูดหินปูนทุก 6 เดือน

หากพบว่ามีหินปูน เหงือกอักเสบ เลือดออกตามไรฟัน หรือมีอาการผิดปกติในช่องปาก ควรปรึกษาทันตแพทย์เพื่อรับการตรวจและการรักษาที่เหมาะสม

จัดทำโดย: ทพ.วิโรจน์รัตนปริคณน์

อ้างอิง: Alpaca Dental Clinic, Sivalee Dental, Smile and Co Dental Clinic, BFC Dental