หลายคนอาจเคยได้ยินคำว่า “โรคประสาท” ใช้อธิบายคนที่มีความวิตกกังวลมาก เครียดง่าย กลัว ใจสั่น นอนไม่หลับ หรือคิดมากจนรบกวนชีวิตประจำวัน แต่ในทางการแพทย์ปัจจุบัน คำว่า “โรคประสาท” ไม่ได้หมายถึงโรคเพียงโรคเดียว และไม่ใช่ชื่อการวินิจฉัยเฉพาะที่ใช้ครอบคลุมอาการเหล่านี้เหมือนในอดีต

ระบบจำแนกโรคสากล ICD-11 ขององค์การอนามัยโลกจำแนกโรคต่าง ๆ ตามลักษณะอาการที่ชัดเจนมากขึ้น เช่น โรควิตกกังวลทั่วไป โรคแพนิค โรคกลัวที่ชุมชน โรคกลัวเฉพาะอย่าง และโรควิตกกังวลทางสังคม แทนการเรียกรวมกว้าง ๆ ว่าโรคประสาท

ดังนั้น หากมีอาการที่คนทั่วไปเรียกว่า “โรคประสาท” สิ่งสำคัญไม่ใช่การติดป้ายว่าตนเองเป็นโรคอะไร แต่คือการประเมินว่าอาการเกิดจากภาวะใด รุนแรงแค่ไหน และส่งผลต่อการใช้ชีวิตหรือ

โรคประสาทคืออะไร

คำว่า “โรคประสาท” หรือ Neurosis เป็นคำที่เคยถูกใช้ในอดีตเพื่ออธิบายกลุ่มอาการทางจิตใจหลายรูปแบบ โดยเฉพาะอาการวิตกกังวล ความกลัว ความเครียด หรืออาการทางร่างกายที่สัมพันธ์กับสภาพจิตใจ

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันแพทย์และผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตจะวินิจฉัยตามลักษณะอาการที่เฉพาะเจาะจงมากกว่า เช่น

• โรควิตกกังวลทั่วไป (Generalized Anxiety Disorder: GAD) มีความกังวลมากเกินควรเกี่ยวกับเรื่องต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันและควบคุมความกังวลได้ยาก
• โรคแพนิค (Panic Disorder) มีอาการกลัวหรือวิตกกังวลรุนแรงเกิดขึ้นอย่างฉับพลันเป็นครั้ง ๆ
• โรควิตกกังวลทางสังคม (Social Anxiety Disorder) มีความกลัวและวิตกกังวลมากเมื่ออยู่ในสถานการณ์ทางสังคมหรือเมื่อรู้สึกว่าตนเองกำลังถูกผู้อื่นประเมิน
• โรคกลัวเฉพาะอย่าง (Specific Phobia) มีความกลัวต่อสิ่งหรือสถานการณ์บางอย่างมากเกินกว่าความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจริง
• โรคกลัวที่ชุมชนหรือสถานการณ์ที่หลีกหนีได้ยาก (Agoraphobia) มีความกลัวและหลีกเลี่ยงสถานการณ์บางอย่างเพราะกังวลว่าจะเกิดอาการแพนิคหรือไม่สามารถออกจากสถานการณ์นั้นได้ง่าย

โรควิตกกังวลมีหลายรูปแบบ แต่ลักษณะที่พบร่วมกันคือความกลัวหรือความวิตกกังวลที่มากเกินไปและอาจส่งผลต่อการเรียน การทำงาน ความสัมพันธ์ หรือการใช้ชีวิตประจำวัน

โรคประสาทต่างจากโรคทางระบบประสาทอย่างไร

คำว่า “โรคประสาท” อาจทำให้เกิดความสับสน เพราะไม่ได้หมายถึงโรคของเส้นประสาท สมอง หรือไขสันหลังโดยตรง

โรคทางระบบประสาท เช่น โรคหลอดเลือดสมอง โรคลมชัก พาร์กินสัน หรือโรคเส้นประสาทส่วนปลาย เป็นความผิดปกติของสมอง ไขสันหลัง หรือเส้นประสาท

ขณะที่สิ่งที่คนทั่วไปเรียกว่า “โรคประสาท” มักหมายถึงปัญหาด้านความวิตกกังวล ความกลัว ความเครียด หรืออาการทางจิตใจที่รบกวนการดำเนินชีวิต

ดังนั้น หากมีอาการชา กล้ามเนื้ออ่อนแรง แขนขาอ่อนแรง การทรงตัวผิดปกติ หรืออาการทางระบบประสาทอื่น ๆ ไม่ควรสรุปว่าเป็น “โรคประสาท” จากความเครียดโดยไม่ได้รับการตรวจหาสาเหตุ

ทำไมอาการวิตกกังวลจึงสำคัญ

ความวิตกกังวลเป็นปฏิกิริยาปกติของร่างกายในบางสถานการณ์ เช่น ก่อนสอบ ก่อนสัมภาษณ์งาน หรือเมื่อต้องเผชิญกับปัญหาสำคัญ

แต่สำหรับผู้ที่เป็นโรควิตกกังวล ความกลัวหรือความกังวลอาจไม่หายไป มีความรุนแรงมากกว่าสถานการณ์จริง หรือเป็นต่อเนื่องจนส่งผลต่อชีวิตประจำวัน เช่น ทำงานไม่ได้ หลีกเลี่ยงการออกจากบ้าน ไม่กล้าเข้าสังคม หรือมีปัญหาการนอนอย่างต่อเนื่อง

องค์การอนามัยโลกระบุว่าโรควิตกกังวลเป็นหนึ่งในกลุ่มความผิดปกติทางจิตที่พบบ่อยที่สุด และมีแนวทางการรักษาที่มีประสิทธิภาพ

สาเหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้อง

โรควิตกกังวลไม่ได้เกิดจากความคิดมากหรือความไม่เข้มแข็งเพียงอย่างเดียว แต่เชื่อว่าเกิดจากปัจจัยหลายด้านร่วมกัน ทั้งพันธุกรรม ชีววิทยาของสมอง ประสบการณ์ชีวิต และสิ่งแวดล้อม

พันธุกรรมและชีววิทยา
ผู้ที่มีสมาชิกในครอบครัวเป็นโรควิตกกังวลหรือปัญหาสุขภาพจิตบางประเภทอาจมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม การมีประวัติครอบครัวไม่ได้หมายความว่าจะต้องเกิดโรคเสมอไป

ความเครียดและสิ่งแวดล้อม
เหตุการณ์ที่สร้างความเครียดอย่างต่อเนื่อง เช่น ปัญหาการทำงาน ปัญหาครอบครัว ปัญหาการเงิน หรือการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในชีวิต อาจมีส่วนกระตุ้นหรือทำให้อาการวิตกกังวลรุนแรงขึ้น

เหตุการณ์กระทบกระเทือนจิตใจ
ประสบการณ์รุนแรงหรือเหตุการณ์ที่สร้างความหวาดกลัวอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อปัญหาความวิตกกังวลในบางคน

โรคทางกายและยา
อาการที่ดูคล้ายความวิตกกังวลบางครั้งอาจมีสาเหตุจากโรคทางกาย เช่น ความผิดปกติของต่อมไทรอยด์หรือจังหวะการเต้นของหัวใจ รวมถึงยาหรือสารบางประเภท จึงไม่ควรวินิจฉัยตนเองจากอาการเพียงอย่างเดียว

อาการที่ควรสังเกต

อาการที่คนทั่วไปอาจเรียกว่า “โรคประสาท” สามารถเกิดได้ทั้งทางความคิด อารมณ์ พฤติกรรม และร่างกาย

อาการที่อาจพบ ได้แก่

• กังวลหรือคิดมากจนควบคุมได้ยาก
• รู้สึกกลัวหรือหวาดระแวงว่าจะเกิดสิ่งไม่ดี
• กระสับกระส่าย รู้สึกตึงเครียด
• หงุดหงิดง่าย
• มีสมาธิลดลง
• เหนื่อยง่าย
• นอนหลับยาก หลับไม่สนิท หรือตื่นบ่อย
• ใจเต้นเร็วหรือใจสั่น
• เหงื่อออกมาก
• มือสั่นหรือตัวสั่น
• เวียนศีรษะหรือรู้สึกหน้ามืด
• แน่นหน้าอกหรือหายใจไม่เต็มอิ่ม
• คลื่นไส้หรือไม่สบายท้อง
• กล้ามเนื้อตึงหรือปวดศีรษะ
• หลีกเลี่ยงสถานการณ์หรือสถานที่ที่ทำให้รู้สึกกลัว

อาการของแต่ละคนแตกต่างกัน และการมีอาการเหล่านี้เพียงบางข้อไม่ได้หมายความว่าจะเป็นโรควิตกกังวลเสมอไป

แพนิคคืออะไร

อาการแพนิคเป็นอาการวิตกกังวลหรือกลัวอย่างรุนแรงที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ผู้ที่มีอาการอาจรู้สึกใจสั่น แน่นหน้าอก หายใจไม่ออก เวียนศีรษะ ตัวสั่น เหงื่อออก หรือกลัวว่าจะเสียชีวิตหรือควบคุมตัวเองไม่ได้

การมีอาการแพนิคเพียงครั้งเดียวไม่ได้หมายความว่าจะเป็นโรคแพนิคเสมอไป การวินิจฉัยต้องพิจารณารูปแบบของอาการ การเกิดซ้ำ ความกังวลว่าจะเกิดอาการอีก และผลกระทบต่อการใช้ชีวิต

นอกจากนี้ อาการอย่างใจสั่น แน่นหน้าอก หรือหายใจลำบากสามารถเกิดจากโรคทางกายได้เช่นกัน โดยเฉพาะหากเป็นครั้งแรกหรือมีอาการผิดปกติรุนแรง ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์

อาการแบบไหนควรรีบไปโรงพยาบาล

แม้อาการวิตกกังวลส่วนใหญ่ไม่ใช่ภาวะฉุกเฉิน แต่อาการบางอย่างไม่ควรสรุปเองว่าเกิดจากความเครียดหรือแพนิค

ควรรีบพบแพทย์หากมีอาการ เช่น

• เจ็บหรือแน่นหน้าอกรุนแรง โดยเฉพาะหากไม่เคยเป็นมาก่อน
• หายใจลำบากมาก
• หมดสติหรือเกือบหมดสติ
• ใจเต้นผิดปกติอย่างรุนแรงหรือเป็นต่อเนื่อง
• สับสนหรือมีพฤติกรรมผิดปกติอย่างฉับพลัน
• ไม่สามารถดูแลตนเองหรือใช้ชีวิตประจำวันได้
• มีความคิดทำร้ายตนเองหรือผู้อื่น

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

ไม่มีการตรวจเลือดหรือการสแกนสมองเพียงอย่างเดียวที่สามารถบอกได้ว่าเป็นโรควิตกกังวลหรือไม่

แพทย์จะประเมินจากลักษณะของอาการ ระยะเวลาที่เกิด ความถี่ ความรุนแรง ผลกระทบต่อการทำงาน การเรียน ความสัมพันธ์และชีวิตประจำวัน รวมถึงประวัติสุขภาพและยาที่ใช้อยู่

ในบางกรณีอาจมีการตรวจร่างกายหรือตรวจเพิ่มเติมเพื่อแยกโรคทางกายที่สามารถทำให้เกิดอาการคล้ายกัน เช่น โรคของต่อมไทรอยด์หรือความผิดปกติของหัวใจ

ตัวอย่างเช่น การวินิจฉัยโรควิตกกังวลทั่วไปไม่ได้พิจารณาเพียงว่าผู้ป่วย “คิดมาก” แต่ต้องประเมินว่าความกังวลมากเกินควร ควบคุมได้ยาก เป็นต่อเนื่อง และรบกวนการดำเนินชีวิตหรือไม่

โรคประสาทรักษาได้หรือไม่

หากสิ่งที่เรียกว่า “โรคประสาท” มีสาเหตุจากโรควิตกกังวล มีแนวทางรักษาที่มีประสิทธิภาพ และผู้ป่วยจำนวนมากสามารถควบคุมอาการและกลับมาใช้ชีวิตได้ดีขึ้น

แนวทางการรักษาจะขึ้นอยู่กับชนิดและความรุนแรงของอาการ โรคประจำตัว ความต้องการของผู้ป่วย และการประเมินของแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต

จิตบำบัด
การบำบัดทางจิตเป็นหนึ่งในแนวทางหลักในการรักษาโรควิตกกังวล โดยเฉพาะ Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ซึ่งช่วยให้ผู้ป่วยสังเกตและปรับรูปแบบความคิดและพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับความวิตกกังวล
การบำบัดบางรูปแบบอาจใช้วิธีค่อย ๆ เผชิญกับสิ่งหรือสถานการณ์ที่กลัวอย่างเหมาะสม โดยมีเป้าหมายเพื่อลดการหลีกเลี่ยงและช่วยให้สามารถกลับไปทำกิจกรรมต่าง ๆ ได้ตามปกติ

การใช้ยา
แพทย์อาจพิจารณายาสำหรับผู้ป่วยบางราย เช่น ยากลุ่ม antidepressants บางชนิด ซึ่งสามารถใช้รักษาโรควิตกกังวลได้ด้วย
ยาคลายกังวลบางประเภทอาจถูกใช้ในบางสถานการณ์ แต่มีข้อควรระวังและไม่เหมาะกับทุกคน ดังนั้นไม่ควรซื้อยาใช้เอง ปรับยา หรือหยุดยาที่ได้รับจากแพทย์โดยไม่ได้ปรึกษาผู้รักษา

บางคนอาจได้รับการรักษาด้วยจิตบำบัดเพียงอย่างเดียว บางคนอาจใช้ยา และบางคนอาจได้ประโยชน์จากการใช้ทั้งสองแนวทางร่วมกัน

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้น

การดูแลตนเองสามารถช่วยสนับสนุนการรักษาและสุขภาพโดยรวม แต่ไม่ควรใช้แทนการรักษาเมื่ออาการรุนแรงหรือส่งผลต่อชีวิตประจำวัน

นอนหลับให้เพียงพอ
พยายามรักษาเวลานอนและตื่นให้สม่ำเสมอ เพราะการพักผ่อนไม่เพียงพออาจทำให้อาการวิตกกังวลและความเหนื่อยล้าแย่ลง

ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
การเคลื่อนไหวร่างกายและออกกำลังกายอย่างเหมาะสมสามารถช่วยดูแลสุขภาพกายและอาจช่วยลดความตึงเครียดได้

ลดคาเฟอีนหากกระตุ้นอาการ
กาแฟ เครื่องดื่มชูกำลัง หรือคาเฟอีนปริมาณมากอาจทำให้บางคนรู้สึกใจสั่น กระสับกระส่าย หรือนอนหลับยากขึ้น NIMH ระบุว่าการลดคาเฟอีนและนอนให้เพียงพอสามารถเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลร่วมกับการรักษามาตรฐานได้

ฝึกจัดการความเครียด
การฝึกหายใจ ผ่อนคลาย ฝึกสติ หรือทำกิจกรรมที่ช่วยให้รู้สึกสงบอาจช่วยลดอาการวิตกกังวลในบางคน

หลีกเลี่ยงการใช้แอลกอฮอล์หรือสารอื่นเพื่อกดอาการ
การใช้สารเพื่อพยายามลดความกังวลอาจสร้างปัญหาเพิ่มเติมและไม่ได้แก้ไขสาเหตุของอาการ

ใครควรปรึกษาแพทย์

ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตหากความวิตกกังวลเกิดขึ้นบ่อย เป็นต่อเนื่อง หรือเริ่มส่งผลต่อชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะเมื่อมีอาการ เช่น

• กังวลจนทำงานหรือเรียนได้ยาก
• นอนไม่หลับต่อเนื่อง
• หลีกเลี่ยงการออกจากบ้านหรือเข้าสังคม
• มีอาการแพนิคเกิดซ้ำ
• กลัวบางสิ่งหรือบางสถานการณ์จนใช้ชีวิตลำบาก
• ความสัมพันธ์กับคนรอบข้างได้รับผลกระทบ
• ใช้แอลกอฮอล์ ยา หรือสารอื่นเพื่อช่วยลดความวิตกกังวล
• อาการเป็นมากขึ้นหรือไม่ดีขึ้นแม้พยายามดูแลตนเอง

การเข้ารับการประเมินไม่ได้หมายความว่าจะต้องใช้ยาเสมอไป การรักษาสามารถเลือกให้เหมาะสมกับลักษณะอาการและความต้องการของแต่ละคนได้

สรุป

“โรคประสาท” เป็นคำที่คนทั่วไปยังใช้กันอยู่ แต่ในทางการแพทย์ปัจจุบันไม่ได้หมายถึงโรคเฉพาะเพียงโรคเดียว อาการที่เคยถูกเรียกรวมด้วยคำนี้อาจอยู่ในกลุ่มโรควิตกกังวล เช่น โรควิตกกังวลทั่วไป โรคแพนิค โรควิตกกังวลทางสังคม หรือโรคกลัวประเภทต่าง ๆ

ความวิตกกังวลเล็กน้อยสามารถเป็นปฏิกิริยาปกติเมื่อเราเผชิญความเครียด แต่หากความกลัวหรือความกังวลเกิดขึ้นต่อเนื่อง ควบคุมยาก หรือรบกวนการทำงาน การเรียน ความสัมพันธ์ การนอน และการใช้ชีวิตประจำวัน ควรได้รับการประเมินเพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง

สิ่งสำคัญคือไม่ควรวินิจฉัยตนเองจากคำว่า “โรคประสาท” เพียงอย่างเดียว เพราะอาการอย่างใจสั่น เวียนศีรษะ แน่นหน้าอก เหนื่อย หรือนอนไม่หลับสามารถมีสาเหตุจากโรคทางกายได้เช่นกัน

เมื่อได้รับการวินิจฉัยอย่างเหมาะสม โรควิตกกังวลมีแนวทางรักษาที่มีประสิทธิภาพ ทั้งจิตบำบัด การใช้ยาตามความเหมาะสม และการดูแลสุขภาพร่วมกัน ซึ่งสามารถช่วยลดอาการและช่วยให้ผู้ป่วยกลับมาใช้ชีวิตได้ดีขึ้น

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. World Health Organization (WHO). WHO – Anxiety disorders
2. World Health Organization (WHO). WHO – ICD-11 CDDR
3. National Institute of Mental Health (NIMH). NIMH – Anxiety Disorders
4. National Institute of Mental Health (NIMH). NIMH – Generalized Anxiety Disorder
5. MedlinePlus. MedlinePlus – Anxiety