โรคข้อเสื่อม: สาเหตุ อาการ และแนวทางดูแลรักษา

โรคข้อเสื่อมเป็นโรคของข้อที่พบได้บ่อย โดยเฉพาะในผู้ที่มีอายุมากขึ้น สามารถเกิดได้กับหลายตำแหน่งของร่างกาย เช่น ข้อเข่า ข้อสะโพก ข้อนิ้วมือ และกระดูกสันหลัง อาการที่พบได้บ่อย ได้แก่ ปวดข้อ ข้อฝืด และเคลื่อนไหวข้อได้ลดลง ซึ่งอาจส่งผลต่อการเดิน การขึ้นลงบันได การลุกนั่ง และกิจกรรมต่าง ๆ ในชีวิตประจำวัน

แม้โรคข้อเสื่อมจะเป็นภาวะเรื้อรัง แต่การออกกำลังกายอย่างเหมาะสม การควบคุมน้ำหนัก และการดูแลรักษาตามระดับความรุนแรงของอาการ สามารถช่วยลดอาการปวด รักษาความสามารถในการเคลื่อนไหว และช่วยให้ผู้ป่วยดำเนินชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น

โรคข้อเสื่อมคืออะไร

โรคข้อเสื่อม หรือ Osteoarthritis เป็นโรคของข้อที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงและเสื่อมสภาพของเนื้อเยื่อต่าง ๆ ภายในข้อเมื่อเวลาผ่านไป ไม่ได้เกิดจากการสึกหรอของกระดูกอ่อนเพียงอย่างเดียว แต่สามารถส่งผลต่อกระดูกอ่อน กระดูก เยื่อบุข้อ เอ็น และเนื้อเยื่อรอบข้อได้

กระดูกอ่อนเป็นเนื้อเยื่อที่หุ้มบริเวณปลายกระดูก ทำหน้าที่ช่วยให้กระดูกเคลื่อนไหวผ่านกันได้อย่างราบรื่นและช่วยรองรับแรงกระแทก เมื่อเกิดโรคข้อเสื่อม เนื้อเยื่อเหล่านี้อาจเปลี่ยนแปลงหรือเสียหาย ทำให้เกิดอาการปวด บวม ข้อฝืด และการเคลื่อนไหวของข้อลดลง

เมื่อโรคดำเนินไป รูปร่างของข้ออาจเปลี่ยนแปลง และอาจเกิดกระดูกงอกบริเวณขอบข้อ ซึ่งเรียกว่า Osteophytes หรือ Bone spurs ในผู้ป่วยบางรายอาจทำให้ข้อผิดรูปหรือใช้งานข้อได้ลำบากมากขึ้น

บริเวณที่พบโรคข้อเสื่อมได้บ่อย ได้แก่ ข้อเข่า ข้อสะโพก ข้อนิ้วมือ โคนนิ้วหัวแม่มือ รวมถึงกระดูกสันหลังบริเวณคอและหลังส่วนล่าง

ทำไมโรคข้อเสื่อมจึงส่งผลต่อการใช้ชีวิต

อาการของโรคข้อเสื่อมมักค่อย ๆ เกิดขึ้นและอาจเป็นมากขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป ในระยะแรก ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการปวดเฉพาะขณะใช้งานข้อ เช่น หลังจากเดินเป็นระยะเวลานานหรือทำกิจกรรมที่ต้องใช้ข้อซ้ำ ๆ

เมื่ออาการเพิ่มขึ้น ผู้ป่วยอาจเริ่มมีข้อฝืด เคลื่อนไหวข้อได้ไม่เต็มช่วง หรือทำกิจกรรมบางอย่างได้ยากขึ้น เช่น เดินขึ้นลงบันได ลุกจากเก้าอี้ นั่งยอง หรือเดินเป็นระยะทางไกล

อาการปวดอาจทำให้ผู้ป่วยลดการเคลื่อนไหวร่างกาย ส่งผลให้กล้ามเนื้อรอบข้ออ่อนแรง และอาจเพิ่มภาระต่อข้อที่มีปัญหาได้ การดูแลโรคข้อเสื่อมจึงไม่ได้มุ่งเพียงลดอาการปวด แต่ยังให้ความสำคัญกับการรักษาความแข็งแรงของกล้ามเนื้อและความสามารถในการเคลื่อนไหวด้วย

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยงของโรคข้อเสื่อม

ปัจจุบันโรคข้อเสื่อมไม่ได้ถูกมองว่าเป็นเพียงผลจากการใช้งานข้อหรือความเสื่อมตามวัยเท่านั้น แต่เป็นภาวะที่มีปัจจัยหลายอย่างเกี่ยวข้อง ปัจจัยที่อาจเพิ่มโอกาสเกิดโรค ได้แก่

• อายุ — ความเสี่ยงต่อโรคข้อเสื่อมเพิ่มขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น เนื่องจากเนื้อเยื่อต่าง ๆ ภายในข้อมีการเปลี่ยนแปลงตามเวลา อย่างไรก็ตาม โรคข้อเสื่อมไม่ได้เกิดขึ้นกับผู้สูงอายุทุกคน และคนอายุน้อยก็สามารถเกิดโรคนี้ได้เช่นกัน โดยเฉพาะหากมีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย
• น้ำหนักตัวเกินหรือโรคอ้วน — น้ำหนักตัวที่มากขึ้นทำให้ข้อที่รับน้ำหนัก เช่น ข้อเข่าและข้อสะโพก ต้องรับแรงมากขึ้น นอกจากนี้ เนื้อเยื่อไขมันยังสามารถสร้างสารบางชนิดที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการอักเสบของร่างกาย ซึ่งอาจมีส่วนต่อการเปลี่ยนแปลงภายในข้อ
• ประวัติการบาดเจ็บของข้อ — ผู้ที่เคยได้รับบาดเจ็บบริเวณข้อ เช่น เอ็นหรือหมอนรองข้อได้รับความเสียหาย กระดูกหักใกล้บริเวณข้อ หรือได้รับบาดเจ็บจากกีฬา อาจมีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคข้อเสื่อมในบริเวณนั้นเพิ่มขึ้นในอนาคต
• การใช้งานข้อซ้ำ ๆ — อาชีพหรือกิจกรรมที่ต้องใช้ข้อบางตำแหน่งซ้ำ ๆ เป็นเวลานาน อาจเพิ่มภาระต่อข้อและมีส่วนเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคข้อเสื่อม โดยเฉพาะเมื่อมีปัจจัยอื่นร่วมด้วย
• โครงสร้างของข้อ — ความผิดปกติของรูปร่างหรือแนวของข้อ เช่น ข้อที่มีโครงสร้างผิดปกติตั้งแต่กำเนิด หรือแนวกระดูกที่ทำให้การรับน้ำหนักไม่สมดุล อาจทำให้ข้อบางส่วนต้องรับแรงมากกว่าปกติ
• พันธุกรรม — ผู้ที่มีสมาชิกในครอบครัวเป็นโรคข้อเสื่อมบางชนิดอาจมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้น ซึ่งแสดงให้เห็นว่าปัจจัยทางพันธุกรรมอาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับการเกิดโรค

อาการของโรคข้อเสื่อมที่ควรสังเกต

อาการของโรคข้อเสื่อมมักเริ่มอย่างค่อยเป็นค่อยไป และอาจแตกต่างกันตามตำแหน่งของข้อที่เกิดโรค อาการที่พบได้บ่อย ได้แก่

• ปวดข้อขณะใช้งานหรือหลังใช้งานข้อเป็นเวลานาน
• ข้อฝืดหลังตื่นนอนหรือหลังไม่ได้เคลื่อนไหวเป็นระยะเวลาหนึ่ง
• เคลื่อนไหวข้อได้ลดลงหรือไม่เต็มช่วง
• ข้อบวมหรือกดเจ็บบริเวณรอบข้อ
• มีเสียงกรอบแกรบหรือรู้สึกเสียดสีขณะเคลื่อนไหว
• รู้สึกว่าข้อไม่มั่นคงหรือทรุดขณะใช้งานในบางราย
• กล้ามเนื้อรอบข้ออ่อนแรง
• รูปร่างของข้อเปลี่ยนแปลงเมื่อโรคเป็นมากขึ้น

อาการอาจแตกต่างกันตามตำแหน่งของข้อ เช่น ข้อเข่าเสื่อมอาจทำให้ปวดขณะเดินหรือขึ้นลงบันได ขณะที่ข้อสะโพกเสื่อมอาจทำให้ปวดบริเวณสะโพก ขาหนีบ หรือต้นขา ส่วนข้อเสื่อมที่มืออาจทำให้ข้อนิ้วมีลักษณะโตขึ้นหรือผิดรูปได้เมื่อเป็นมานาน

อาการแบบไหนควรรีบไปโรงพยาบาล

อาการปวดข้อไม่ได้เกิดจากโรคข้อเสื่อมเพียงอย่างเดียว บางอาการอาจเกี่ยวข้องกับภาวะอื่นที่จำเป็นต้องได้รับการประเมินอย่างรวดเร็ว ควรรีบไปโรงพยาบาลหากมีอาการดังต่อไปนี้

แนวทางการรักษาและการดูแลโรคข้อเสื่อม

การรักษาโรคข้อเสื่อมมีเป้าหมายเพื่อลดอาการปวด รักษาหรือเพิ่มความสามารถในการเคลื่อนไหวของข้อ และช่วยให้ผู้ป่วยสามารถดำเนินชีวิตประจำวันได้ตามปกติมากที่สุด

แนวทางการรักษาจะแตกต่างกันในผู้ป่วยแต่ละราย ขึ้นอยู่กับตำแหน่งของข้อ ความรุนแรงของอาการ อายุ โรคประจำตัว ยาที่ใช้อยู่ และผลกระทบของโรคต่อชีวิตประจำวัน

1. การออกกำลังกาย
   การออกกำลังกายเป็นส่วนสำคัญของการดูแลโรคข้อเสื่อม เพราะช่วยเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อรอบข้อ รักษาความยืดหยุ่น และช่วยให้ข้อเคลื่อนไหวได้ดีขึ้น
   การออกกำลังกายที่มีแรงกระแทกต่ำ เช่น เดิน ปั่นจักรยาน ว่ายน้ำ หรือออกกำลังกายในน้ำ อาจเหมาะสำหรับผู้ป่วยบางราย นอกจากนี้ การฝึกกล้ามเนื้อและการยืดเหยียดตามความเหมาะสมสามารถช่วยสนับสนุนการทำงานของข้อได้
   ผู้ที่ไม่ได้ออกกำลังกายเป็นประจำควรเริ่มทีละน้อย และหากมีอาการปวดมากหรือมีข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดก่อนเริ่มโปรแกรมการออกกำลังกาย
2. การควบคุมน้ำหนัก
   สำหรับผู้ที่มีน้ำหนักตัวเกินหรือเป็นโรคอ้วน การลดน้ำหนักให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมอาจช่วยลดแรงที่กระทำต่อข้อที่รับน้ำหนัก โดยเฉพาะข้อเข่าและข้อสะโพก
   การควบคุมน้ำหนักควรใช้การปรับพฤติกรรมการรับประทานอาหารร่วมกับการเคลื่อนไหวร่างกายที่เหมาะสมกับสุขภาพของแต่ละคน
3. กายภาพบำบัดและอุปกรณ์ช่วย
   นักกายภาพบำบัดสามารถช่วยแนะนำการออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความแข็งแรงและการเคลื่อนไหวของข้อ รวมถึงแนะนำวิธีใช้ร่างกายอย่างเหมาะสมในชีวิตประจำวัน
   ผู้ป่วยบางรายอาจได้รับประโยชน์จากอุปกรณ์ช่วยเดิน เช่น ไม้เท้าหรืออุปกรณ์พยุงข้อ ซึ่งสามารถช่วยเพิ่มความมั่นคงและลดภาระต่อข้อบางตำแหน่งได้
4. การใช้ยา
   ผู้ป่วยบางรายอาจจำเป็นต้องใช้ยาเพื่อควบคุมอาการปวด เช่น ยาทาภายนอก ยาแก้ปวด หรือยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์
   ยาบางชนิดมีข้อควรระวัง โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคไต โรคหัวใจ โรคกระเพาะอาหาร ความดันโลหิตสูง หรือใช้ยาประจำหลายชนิด จึงควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ยาอย่างต่อเนื่อง
5. การฉีดยาเข้าข้อ
   ในผู้ป่วยบางราย แพทย์อาจพิจารณาการฉีดยาบางชนิดเข้าในข้อเพื่อช่วยบรรเทาอาการในช่วงเวลาหนึ่ง การเลือกใช้วิธีดังกล่าวขึ้นอยู่กับตำแหน่งของข้อ อาการ และความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย
6. การผ่าตัด
   หากโรคข้อเสื่อมมีความรุนแรงมาก ส่งผลต่อการเคลื่อนไหวหรือการใช้ชีวิตอย่างชัดเจน และการรักษาด้วยวิธีอื่นไม่สามารถควบคุมอาการได้ แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัด
   การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเทียมเป็นหนึ่งในแนวทางที่อาจใช้ในผู้ป่วยบางรายที่มีความเสียหายของข้ออย่างรุนแรง โดยจำเป็นต้องพิจารณาประโยชน์ ความเสี่ยง อายุ สุขภาพโดยรวม และความต้องการของผู้ป่วยร่วมกัน

วิธีดูแลตัวเองเมื่อเป็นโรคข้อเสื่อม

การดูแลตัวเองอย่างสม่ำเสมอมีส่วนช่วยควบคุมอาการและรักษาความสามารถในการเคลื่อนไหวของข้อ วิธีที่สามารถนำไปปรับใช้ในชีวิตประจำวัน ได้แก่

• เคลื่อนไหวร่างกายและออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอตามความเหมาะสม
• เสริมความแข็งแรงของกล้ามเนื้อบริเวณรอบข้อ
• ควบคุมน้ำหนักให้อยู่ในระดับที่เหมาะสม
• หลีกเลี่ยงการเพิ่มกิจกรรมหรือการออกกำลังกายที่หนักเกินไปอย่างรวดเร็ว
• ปรับกิจกรรมที่ต้องใช้ข้อซ้ำ ๆ หากพบว่ากระตุ้นให้เกิดอาการปวด
• พักเป็นระยะหากมีอาการปวดจากการใช้งาน แต่ไม่ควรหยุดเคลื่อนไหวเป็นเวลานานโดยไม่จำเป็น
• ใช้ความร้อนหรือความเย็นเพื่อช่วยบรรเทาอาการตามความเหมาะสม
• เลือกรองเท้าที่เหมาะสมและช่วยให้เดินได้อย่างมั่นคง
• ใช้อุปกรณ์ช่วยเดินหรืออุปกรณ์พยุงข้อหากได้รับคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์

ไม่ควรซื้อยา อาหารเสริม หรือผลิตภัณฑ์ที่โฆษณาว่าสามารถสร้างกระดูกอ่อนใหม่หรือรักษาโรคข้อเสื่อมให้หายขาดมาใช้ต่อเนื่องโดยไม่ได้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร เนื่องจากผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดอาจมีหลักฐานด้านประสิทธิภาพแตกต่างกัน และอาจไม่เหมาะกับผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาบางชนิดอยู่

ใครควรพบแพทย์

ควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์หากมีอาการดังต่อไปนี้

• ปวดข้อหรือข้อฝืดต่อเนื่องเป็นเวลานาน
• อาการปวดเริ่มรบกวนการเดิน การทำงาน หรือกิจกรรมในชีวิตประจำวัน
• ข้อเคลื่อนไหวได้น้อยลงอย่างชัดเจน
• มีอาการบวมของข้อเป็นซ้ำ
• อาการไม่ดีขึ้นหลังปรับพฤติกรรมหรือดูแลตัวเองเบื้องต้น
• ต้องใช้ยาแก้ปวดบ่อยหรือเป็นระยะเวลานาน
• เคยมีประวัติการบาดเจ็บหรือผ่าตัดบริเวณข้อ
• มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาหลายชนิดและต้องการใช้ยาเพื่อบรรเทาอาการปวดข้อ

การพบแพทย์ตั้งแต่เริ่มมีอาการที่ส่งผลต่อชีวิตประจำวันจะช่วยให้สามารถประเมินสาเหตุของอาการและเลือกแนวทางดูแลที่เหมาะสมกับแต่ละบุคคลได้

สรุป

โรคข้อเสื่อมเป็นโรคของข้อที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของเนื้อเยื่อต่าง ๆ ภายในข้อ โดยสามารถทำให้เกิดอาการปวด ข้อฝืด และการเคลื่อนไหวลดลง ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการเกิดโรคมีหลายประการ เช่น อายุ น้ำหนักตัว การบาดเจ็บของข้อ การใช้งานข้อซ้ำ ๆ โครงสร้างของข้อ และพันธุกรรม

การดูแลโรคข้อเสื่อมเน้นการรักษาความสามารถในการเคลื่อนไหว ลดอาการปวด และช่วยให้ผู้ป่วยดำเนินชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น โดยการออกกำลังกายอย่างเหมาะสม การควบคุมน้ำหนัก การทำกายภาพบำบัด และการใช้ยาหรือการรักษาอื่นตามความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย

หากมีอาการปวดข้อหรือข้อฝืดต่อเนื่องจนกระทบต่อชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินและวางแผนการดูแลอย่างเหมาะสม และหากมีอาการปวดรุนแรงเฉียบพลัน ข้อบวมแดงร้อน มีไข้ หรือไม่สามารถลงน้ำหนักได้ ควรรีบไปโรงพยาบาล

จัดทำโดย: ผศ. นพ. ภราดร ว่องวิกย์การ

แหล่งอ้างอิง

1. National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Osteoarthritis
2. NHS. Osteoarthritis
3. American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS). Osteoarthritis of the Knee