Infectious Mononucleosis จากเชื้อ EBV: อาการ การติดต่อ และแนวทางการดูแล

เจ็บคอ มีไข้ และรู้สึกเหนื่อยมากกว่าปกติ หลายคนอาจคิดว่าเป็นเพียงไข้หวัดหรือคออักเสบทั่วไป โดยเฉพาะถ้าอาการเริ่มต้นไม่ได้แตกต่างจากการติดเชื้อที่พบได้บ่อยมากนัก

แต่หากมีอาการอ่อนเพลียมากร่วมกับต่อมน้ำเหลืองบริเวณคอโต และอาการยังคงอยู่นานกว่าที่คาด แพทย์อาจพิจารณาภาวะที่เรียกว่า Infectious Mononucleosis หรือที่เรียกสั้น ๆ ว่า Mono

โรคนี้พบได้บ่อยในวัยรุ่นและวัยผู้ใหญ่ตอนต้น และมี Epstein-Barr Virus (EBV) เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด แม้ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะค่อย ๆ ฟื้นตัวได้ แต่สิ่งสำคัญคือควรรู้วิธีดูแลตัวเอง รวมถึงสังเกตอาการบางอย่างที่อาจบ่งบอกถึงภาวะแทรกซ้อน

Infectious Mononucleosis และ EBV คืออะไร

Infectious Mononucleosis เป็นโรคติดเชื้อที่เกิดจากไวรัส โดยเชื้อที่พบเป็นสาเหตุบ่อยที่สุดคือ Epstein-Barr Virus หรือ EBV ซึ่งอยู่ในกลุ่มไวรัสเฮอร์ปีส์ (Herpesvirus)

คำว่า EBV และ Infectious Mononucleosis จึงไม่ได้หมายถึงสิ่งเดียวกัน

EBV คือชื่อของเชื้อไวรัส ส่วน Infectious Mononucleosis คือกลุ่มอาการที่อาจเกิดขึ้นหลังติดเชื้อ โดยเฉพาะเมื่อได้รับเชื้อครั้งแรกในช่วงวัยรุ่นหรือวัยผู้ใหญ่ตอนต้น

การติดเชื้อ EBV ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะต้องมีอาการ Mono บางคนอาจแทบไม่มีอาการ หรือมีอาการไม่มากจนไม่รู้ว่าตัวเองเคยติดเชื้อมาก่อน

สำหรับผู้ที่เกิด Infectious Mononucleosis อาการมักไม่ได้ปรากฏทันทีหลังได้รับเชื้อ แต่อาจใช้เวลาประมาณ 4–6 สัปดาห์ ก่อนเริ่มมีอาการ และอาการแต่ละอย่างอาจเกิดขึ้นไม่พร้อมกัน

EBV ติดต่อได้อย่างไร

ช่องทางสำคัญของการแพร่เชื้อ EBV คือ น้ำลาย จึงอาจเกิดการติดต่อจากพฤติกรรมใกล้ตัว เช่น

• การจูบ
• การดื่มน้ำจากแก้วหรือขวดเดียวกัน
• การใช้ช้อน ส้อม หรืออุปกรณ์รับประทานอาหารร่วมกัน
• การใช้แปรงสีฟันหรือของใช้ที่สัมผัสน้ำลายร่วมกัน
• การสัมผัสใกล้ชิดกับน้ำลายของผู้ที่มีเชื้อ

นอกจากน้ำลายแล้ว EBV ยังสามารถแพร่ผ่านเลือดและสารคัดหลั่งทางเพศได้ในบางสถานการณ์

อีกสิ่งหนึ่งที่ทำให้ป้องกันการแพร่เชื้อได้ไม่ง่ายนัก คือผู้ที่ติดเชื้ออาจสามารถแพร่เชื้อได้ตั้งแต่ก่อนเริ่มมีอาการ และเชื้ออาจยังคงอยู่ในน้ำลายต่อไปหลังจากอาการป่วยดีขึ้นแล้ว

ดังนั้น การที่ผู้ติดเชื้อรู้สึกหายดี ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถระบุได้แน่นอนว่าไม่มีโอกาสแพร่เชื้อแล้ว

อาการของ Infectious Mononucleosis ที่ควรสังเกต

อาการของ Mono แตกต่างกันได้ในแต่ละคน และไม่จำเป็นต้องเกิดครบทุกอาการ

อาการที่อาจพบ ได้แก่

• อ่อนเพลียหรือเหนื่อยมากกว่าปกติ
• มีไข้
• เจ็บคอ
• ปวดศีรษะ
• ปวดเมื่อยตามร่างกาย
• ต่อมน้ำเหลืองบริเวณคอหรือรักแร้โต
• มีผื่น
• ตับหรือม้ามโตในบางราย

อาการเจ็บคอของ Infectious Mononucleosis บางครั้งอาจคล้ายกับต่อมทอนซิลอักเสบหรือการติดเชื้อแบคทีเรียในลำคอ จึงไม่ควรพิจารณาจากอาการเพียงอย่างเดียวแล้วซื้อยาปฏิชีวนะมารับประทานเอง

ผู้ป่วยส่วนใหญ่มักเริ่มรู้สึกดีขึ้นภายในประมาณ 2–4 สัปดาห์ แต่อาการอ่อนเพลียอาจอยู่ต่ออีกหลายสัปดาห์ และบางรายอาจใช้เวลานานกว่าปกติจนกว่าจะรู้สึกว่าร่างกายกลับมาแข็งแรงเต็มที่

ทำไมผู้ป่วย Mono จึงต้องระวังเรื่องม้าม

หนึ่งในภาวะที่ต้องระวังในผู้ป่วย Infectious Mononucleosis คือ ม้ามโต (Splenomegaly)

ม้ามเป็นอวัยวะที่อยู่ทางด้านซ้ายบนของช่องท้องและมีส่วนเกี่ยวข้องกับระบบภูมิคุ้มกันและเซลล์เม็ดเลือด เมื่อม้ามมีขนาดใหญ่ขึ้น อวัยวะบริเวณนี้อาจไวต่อการบาดเจ็บมากกว่าปกติ

หากได้รับแรงกระแทกรุนแรงบริเวณช่องท้อง อาจเกิดการบาดเจ็บหรือม้ามแตกได้ แม้ภาวะนี้จะไม่ได้เกิดกับผู้ป่วยทุกคน แต่สามารถเป็นภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้

ระหว่างพักฟื้นจึงควรหลีกเลี่ยง

• กีฬาที่มีการปะทะ
• การออกกำลังกายหนัก
• การยกของหนัก
• กิจกรรมที่มีโอกาสกระแทกบริเวณหน้าท้อง

แม้อาการไข้หรืออ่อนเพลียจะดีขึ้นแล้ว ม้ามอาจยังมีขนาดใหญ่กว่าปกติได้ จึงควรปรึกษาแพทย์ก่อนกลับไปเล่นกีฬาหรือออกกำลังกายอย่างหนัก

แพทย์ตรวจวินิจฉัย Infectious Mononucleosis อย่างไร

อาการของ Mono สามารถคล้ายกับโรคอื่นได้ การวินิจฉัยจึงไม่ได้อาศัยอาการใดอาการหนึ่งเพียงอย่างเดียว

แพทย์มักเริ่มจากการซักประวัติและตรวจร่างกาย เช่น ประเมินอาการไข้ เจ็บคอ ความอ่อนเพลีย ตรวจต่อมน้ำเหลือง รวมถึงประเมินว่ามีตับหรือม้ามโตหรือไม่

ผู้ที่มีอาการค่อนข้างตรงกับ Infectious Mononucleosis อาจไม่จำเป็นต้องตรวจหา EBV ทุกราย แต่หากอาการไม่ชัดเจน หรือแพทย์ต้องการแยกจากโรคอื่น อาจพิจารณาตรวจเลือดเพิ่มเติม

การตรวจเลือดอาจพบการเปลี่ยนแปลงของเม็ดเลือดขาวบางชนิด หรือความผิดปกติของค่าการทำงานของตับในผู้ป่วยบางราย

หากต้องการประเมินการติดเชื้อ EBV โดยเฉพาะ แพทย์สามารถตรวจหาแอนติบอดีต่อเชื้อในเลือด ซึ่งช่วยแยกได้ว่าเป็นการติดเชื้อในระยะใหม่หรือเคยได้รับเชื้อมาก่อน การแปลผลจำเป็นต้องพิจารณาร่วมกับอาการและช่วงเวลาที่เริ่มป่วย

ส่วนการตรวจ Monospot แม้เคยถูกนำมาใช้ในการช่วยวินิจฉัย Mono แต่ CDC ไม่แนะนำให้ใช้เป็นการตรวจทั่วไป เพราะผลตรวจอาจคลาดเคลื่อนได้ และไม่สามารถยืนยันโดยตรงว่าผู้ป่วยติดเชื้อ EBV

Infectious Mononucleosis รักษาอย่างไร

ปัจจุบันการดูแล Infectious Mononucleosis จาก EBV เน้นการบรรเทาอาการและช่วยให้ร่างกายฟื้นตัว เนื่องจากไม่มีการรักษาเฉพาะที่ทำให้การติดเชื้อหายทันที

แนวทางการดูแลขึ้นอยู่กับอาการ ความรุนแรง อายุ โรคประจำตัว และภาวะแทรกซ้อนของผู้ป่วยแต่ละราย

ในผู้ที่มีอาการไม่รุนแรง การพักผ่อนและดูแลตามอาการมักเป็นส่วนสำคัญของการฟื้นตัว ส่วนผู้ที่มีภาวะแทรกซ้อนอาจต้องได้รับการดูแลเพิ่มเติมตามการประเมินของแพทย์

สิ่งสำคัญคือ Infectious Mononucleosis จาก EBV เกิดจาก ไวรัส ดังนั้นยาปฏิชีวนะจึงไม่สามารถรักษาเชื้อ EBV ได้ และไม่ควรซื้อยาปฏิชีวนะมารับประทานเอง

นอกจากนี้ ยาปฏิชีวนะกลุ่ม penicillin บางชนิด เช่น ampicillin หรือ amoxicillin มีความสัมพันธ์กับการเกิดผื่นในผู้ป่วย Infectious Mononucleosis จึงควรให้แพทย์เป็นผู้ประเมินความจำเป็นในการใช้ยา

ดูแลตัวเองอย่างไรระหว่างพักฟื้น

ช่วงพักฟื้นไม่ควรรีบกลับไปทำกิจกรรมหนักทันที แม้ว่าจะเริ่มรู้สึกดีขึ้นแล้วก็ตาม เพราะอาการอ่อนเพลียอาจยังคงอยู่ และผู้ป่วยบางรายอาจยังมีม้ามโต

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้น ได้แก่

• พักผ่อนให้เพียงพอ: ร่างกายอาจต้องใช้เวลาในการฟื้นตัว โดยเฉพาะอาการเหนื่อยและอ่อนเพลีย
• ดื่มน้ำให้เพียงพอ: หากเจ็บคอและกลืนลำบาก อาจจิบน้ำครั้งละน้อยแต่บ่อยขึ้น เพื่อช่วยลดโอกาสเกิดภาวะขาดน้ำ
• หลีกเลี่ยงกิจกรรมหนัก: โดยเฉพาะการยกของหนักและกีฬาที่มีการปะทะ เพื่อลดความเสี่ยงต่อการบาดเจ็บของม้าม
• ใช้ยาอย่างเหมาะสม: ยาแก้ปวดหรือลดไข้บางชนิดอาจช่วยบรรเทาอาการได้ แต่ควรใช้ตามฉลากหรือคำแนะนำของแพทย์หรือเภสัชกร และไม่ควรซื้อยาปฏิชีวนะมาใช้เอง

ลดโอกาสแพร่เชื้อ EBV ได้อย่างไร

ปัจจุบันยังไม่มีวัคซีนที่ใช้ป้องกัน Infectious Mononucleosis จาก EBV โดยเฉพาะ การลดโอกาสสัมผัสน้ำลายจึงเป็นวิธีที่ช่วยลดการแพร่เชื้อได้

ระหว่างที่ป่วย ควร

• หลีกเลี่ยงการจูบ
• ไม่ใช้แก้วน้ำหรือขวดน้ำร่วมกับผู้อื่น
• ไม่ใช้ช้อน ส้อม หรือแปรงสีฟันร่วมกัน
• ล้างมือเป็นประจำ
• ทำความสะอาดของใช้ที่อาจปนเปื้อนน้ำลาย

อย่างไรก็ตาม EBV สามารถอยู่ในน้ำลายต่อไปได้แม้หลังจากอาการดีขึ้นแล้ว จึงอาจไม่สามารถกำหนดได้แน่นอนว่าช่วงใดไม่มีโอกาสแพร่เชื้ออีกเลย

การรักษาสุขอนามัยและหลีกเลี่ยงการใช้ของที่สัมผัสน้ำลายร่วมกับผู้อื่นจึงยังเป็นสิ่งสำคัญ

ใครควรพบแพทย์

ควรพบแพทย์หากมีอาการที่อาจเข้ากับ Infectious Mononucleosis โดยเฉพาะเมื่อมีอาการหลายอย่างร่วมกัน เช่น ไข้ เจ็บคอ ต่อมน้ำเหลืองโต และอ่อนเพลียมากผิดปกติ

นอกจากนี้ควรปรึกษาแพทย์หาก

• อาการไม่ค่อยดีขึ้นหรือรุนแรงขึ้น
• เจ็บคอมากจนดื่มน้ำหรือรับประทานอาหารลำบาก
• มีโรคประจำตัว
• มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือใช้ยากดภูมิคุ้มกัน
• มีอาการอ่อนเพลียต่อเนื่องเป็นเวลานาน
• ไม่แน่ใจว่าอาการเกิดจาก EBV หรือโรคอื่น

อาการไข้ เจ็บคอ หรือต่อมน้ำเหลืองโตสามารถเกิดจากโรคหลายชนิด จึงไม่ควรวินิจฉัยว่าเป็น EBV หรือ Infectious Mononucleosis จากอาการเพียงอย่างเดียว

สรุป

Infectious Mononucleosis หรือ Mono เป็นโรคติดเชื้อที่มักมี Epstein-Barr Virus (EBV) เป็นสาเหตุ เชื้อติดต่อผ่านน้ำลายเป็นหลัก และอาจทำให้มีไข้ เจ็บคอ ต่อมน้ำเหลืองโต ปวดเมื่อย และอ่อนเพลีย

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ค่อย ๆ ดีขึ้นภายในไม่กี่สัปดาห์ แต่อาการเหนื่อยอาจใช้เวลานานกว่านั้น สิ่งสำคัญระหว่างพักฟื้นคือพักผ่อนให้เพียงพอ ดื่มน้ำ หลีกเลี่ยงการใช้ยาปฏิชีวนะด้วยตนเอง และหลีกเลี่ยงกิจกรรมที่อาจทำให้เกิดแรงกระแทกบริเวณช่องท้อง เนื่องจากผู้ป่วยบางรายอาจมีม้ามโต

หากมีอาการปวดท้องรุนแรง หายใจลำบาก กลืนไม่ได้ หรืออาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว ควรรีบไปโรงพยาบาลเพื่อรับการประเมินอย่างเหมาะสม

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Infectious Mononucleosis (Mono)
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Laboratory Testing for Epstein-Barr Virus (EBV)
3. National Health Service (NHS). Glandular fever