Endometriosis: เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ อาการ สาเหตุ และแนวทางการรักษา

อาการปวดประจำเดือนพบได้ในผู้หญิงจำนวนมาก แต่หากปวดรุนแรงจนรบกวนการเรียน การทำงาน การนอนหลับ หรือจำเป็นต้องใช้ยาแก้ปวดเป็นประจำ อาการดังกล่าวไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องที่ต้องทนเสมอไป เพราะอาจเกี่ยวข้องกับโรคทางนรีเวช รวมถึง Endometriosis หรือเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่

Endometriosis เป็นโรคเรื้อรังที่พบได้ในวัยเจริญพันธุ์ และอาจส่งผลต่อคุณภาพชีวิต การมีเพศสัมพันธ์ สุขภาพจิต ตลอดจนความสามารถในการมีบุตร องค์การอนามัยโลกประเมินว่าโรคนี้พบในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ประมาณ 10% หรือราว 190 ล้านคนทั่วโลก

การเข้าใจอาการและเข้ารับการประเมินอย่างเหมาะสมจึงมีความสำคัญ โดยเฉพาะผู้ที่มีอาการปวดประจำเดือนรุนแรง ปวดอุ้งเชิงกรานเรื้อรัง หรือพยายามตั้งครรภ์แต่ยังไม่สำเร็จ

Endometriosis คืออะไร

Endometriosis หรือ เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ เป็นภาวะที่พบเนื้อเยื่อซึ่งมีลักษณะคล้ายเยื่อบุโพรงมดลูกอยู่ภายนอกมดลูก

ตำแหน่งที่พบได้บ่อย ได้แก่

• รังไข่
• ท่อนำไข่
• เยื่อบุช่องท้องบริเวณอุ้งเชิงกราน
• บริเวณด้านหลังมดลูก
• บริเวณใกล้ลำไส้หรือกระเพาะปัสสาวะ

ในบางราย รอยโรคอาจพบในตำแหน่งอื่นนอกอุ้งเชิงกรานได้เช่นกัน

เนื้อเยื่อเหล่านี้สามารถสัมพันธ์กับกระบวนการอักเสบ การเกิดพังผืด และอาการปวดเรื้อรัง เมื่อเกิดบริเวณรังไข่อาจพบถุงน้ำที่เรียกว่า endometrioma ซึ่งมักเรียกกันว่า “ช็อกโกแลตซีสต์”

ทำไม Endometriosis จึงสำคัญ

Endometriosis ไม่ได้มีผลเฉพาะช่วงที่มีประจำเดือนเท่านั้น ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการปวดเรื้อรังที่ส่งผลต่อการใช้ชีวิต การทำงาน ความสัมพันธ์ และสุขภาพจิต

อาการที่เกิดขึ้นยังมีความแตกต่างกันมาก บางคนมีรอยโรคมากแต่มีอาการไม่รุนแรง ในขณะที่บางคนอาจมีรอยโรคไม่มากแต่มีอาการปวดอย่างชัดเจน ดังนั้นความรุนแรงของอาการจึงไม่ได้สัมพันธ์กับปริมาณรอยโรคเสมอไป

โรคนี้ยังมีความสัมพันธ์กับภาวะมีบุตรยาก โดย WHO ระบุว่าในกลุ่มผู้หญิงที่มีภาวะมีบุตรยาก พบ Endometriosis ได้ประมาณ 25–50%

สาเหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับ Endometriosis

ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดของ Endometriosis และเชื่อว่าอาจเกี่ยวข้องกับหลายกลไกร่วมกัน ไม่ได้เกิดจากสาเหตุเพียงอย่างเดียว

แนวคิดและปัจจัยที่กำลังได้รับการศึกษา ได้แก่

• การไหลย้อนของเลือดประจำเดือน: เซลล์บางส่วนอาจไหลย้อนผ่านท่อนำไข่เข้าสู่อุ้งเชิงกรานและสามารถเจริญในบริเวณดังกล่าว
• พันธุกรรม: ผู้ที่มีสมาชิกในครอบครัวเป็น Endometriosis อาจมีความเสี่ยงสูงขึ้น
• ระบบภูมิคุ้มกัน: มีการศึกษาถึงความผิดปกติของการตอบสนองทางภูมิคุ้มกันที่อาจมีส่วนเกี่ยวข้อง
• ฮอร์โมน: โดยเฉพาะเอสโตรเจนมีบทบาทต่อการเจริญและการทำงานของรอยโรค Endometriosis

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีทฤษฎีใดสามารถอธิบายการเกิดโรคในผู้ป่วยทุกคนได้ และปัจจุบันยังไม่มีวิธีที่ได้รับการยืนยันว่าสามารถป้องกัน Endometriosis ได้อย่างแน่นอน

อาการของ Endometriosis ที่ควรสังเกต

อาการของแต่ละคนแตกต่างกัน และบางคนอาจไม่มีอาการเลย อาการที่พบได้ ได้แก่

• ปวดประจำเดือนมาก โดยเฉพาะอาการที่รบกวนกิจวัตรประจำวัน
• ปวดบริเวณอุ้งเชิงกรานเรื้อรัง
• เจ็บลึกขณะหรือหลังมีเพศสัมพันธ์
• ปวดขณะขับถ่าย โดยเฉพาะในช่วงมีประจำเดือน
• ปวดหรือมีอาการผิดปกติขณะปัสสาวะในบางราย
• ประจำเดือนมามากหรือมีเลือดออกผิดปกติ
• ท้องอืด คลื่นไส้ หรือมีอาการทางระบบทางเดินอาหารร่วมด้วย
• อ่อนเพลีย
• มีบุตรยาก

แนวทางของ NICE แนะนำให้พิจารณาความเป็นไปได้ของ Endometriosis ในผู้ที่มีอาการปวดประจำเดือนซึ่งกระทบต่อกิจกรรมประจำวัน ปวดอุ้งเชิงกรานเรื้อรัง เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือมีอาการเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหารหรือทางเดินปัสสาวะที่เกิดเป็นรอบสัมพันธ์กับประจำเดือน

ปวดประจำเดือนแบบไหนควรสงสัย Endometriosis

การมีอาการปวดประจำเดือนไม่ได้หมายความว่าจะเป็น Endometriosis ทุกคน แต่ควรเข้ารับการประเมินหากพบว่า

• ปวดมากจนต้องหยุดเรียนหรือหยุดงาน
• อาการปวดเพิ่มขึ้นหรือรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ
• ยาแก้ปวดทั่วไปไม่สามารถควบคุมอาการได้เพียงพอ
• มีอาการปวดอุ้งเชิงกรานแม้ไม่ได้อยู่ในช่วงมีประจำเดือน
• เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์
• ปวดเวลาถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ โดยเฉพาะช่วงมีประจำเดือน
• มีปัญหาในการตั้งครรภ์

การจดบันทึกช่วงเวลาที่เกิดอาการ ความรุนแรงของอาการ และความสัมพันธ์กับรอบประจำเดือน อาจช่วยให้แพทย์ประเมินอาการได้ละเอียดขึ้น

Endometriosis กับภาวะมีบุตรยากเกี่ยวข้องกันอย่างไร

Endometriosis สามารถสัมพันธ์กับภาวะมีบุตรยากได้หลายกลไก เช่น การอักเสบภายในอุ้งเชิงกราน การเกิดพังผืด ความผิดปกติบริเวณรังไข่หรือท่อนำไข่ รวมถึงปัจจัยอื่นที่อาจมีผลต่อกระบวนการปฏิสนธิ

อย่างไรก็ตาม การได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น Endometriosis ไม่ได้หมายความว่าจะไม่สามารถตั้งครรภ์ได้ ผู้ป่วยจำนวนหนึ่งสามารถตั้งครรภ์ได้เอง ในขณะที่บางรายอาจต้องได้รับการประเมินหรือรักษาด้านภาวะเจริญพันธุ์เพิ่มเติม

แนวทางการรักษาจะพิจารณาจากอายุ ระยะเวลาที่พยายามตั้งครรภ์ ปัจจัยด้านภาวะเจริญพันธุ์อื่น ๆ ความรุนแรงของโรค และความต้องการมีบุตรของแต่ละคน

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

ควรปรึกษาสูตินรีแพทย์หากมีอาการที่สงสัย Endometriosis โดยเฉพาะเมื่อ

• ปวดประจำเดือนรุนแรงจนกระทบชีวิตประจำวัน
• ปวดอุ้งเชิงกรานเรื้อรังหรือเป็นซ้ำบ่อย
• เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์
• ปวดขณะขับถ่ายหรือปัสสาวะสัมพันธ์กับรอบประจำเดือน
• ประจำเดือนมากผิดปกติ
• พยายามตั้งครรภ์แต่ยังไม่สำเร็จ
• อาการไม่ดีขึ้นหรือรุนแรงขึ้นแม้ได้รับการดูแลเบื้องต้นแล้ว

แพทย์วินิจฉัย Endometriosis อย่างไร

การวินิจฉัยเริ่มจากการซักประวัติอย่างละเอียด โดยเฉพาะลักษณะของอาการปวด รอบประจำเดือน ปริมาณเลือดประจำเดือน อาการระหว่างมีเพศสัมพันธ์ อาการเกี่ยวกับลำไส้หรือระบบทางเดินปัสสาวะ และประวัติด้านภาวะเจริญพันธุ์

แพทย์อาจพิจารณาการตรวจเพิ่มเติม เช่น

• การตรวจภายใน: อาจช่วยประเมินความผิดปกติ ก้อน หรือบริเวณที่มีอาการเจ็บ แต่การตรวจปกติไม่สามารถตัด Endometriosis ออกได้ทั้งหมด
• อัลตราซาวนด์: โดยเฉพาะอัลตราซาวนด์ทางช่องคลอด สามารถช่วยประเมินรังไข่และค้นหาความผิดปกติบางประเภท เช่น endometrioma รวมถึง Endometriosis บางตำแหน่ง
• MRI: อาจใช้ในบางกรณีเพื่อช่วยประเมินตำแหน่งและขอบเขตของโรค โดยเฉพาะเมื่อสงสัยรอยโรคที่อยู่ลึกหรือจำเป็นต้องวางแผนการรักษา
• การผ่าตัดส่องกล้อง (Laparoscopy): สามารถใช้ตรวจดูรอยโรคโดยตรงและรักษารอยโรคในบางกรณี อย่างไรก็ตาม แนวทางปัจจุบันไม่ได้กำหนดว่าผู้ป่วยทุกคนจำเป็นต้องผ่าตัดเพื่อยืนยันโรคก่อนเริ่มการรักษา การประเมินจากอาการร่วมกับการตรวจภาพทางการแพทย์สามารถนำมาใช้ประกอบการวินิจฉัยและวางแผนรักษาได้

แนวทางการรักษา Endometriosis

ปัจจุบันยังไม่มีการรักษาที่สามารถรับประกันว่าจะทำให้ Endometriosis หายขาดได้ทั้งหมด การรักษาจึงมุ่งเน้นการควบคุมอาการ ลดผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน และดูแลด้านภาวะเจริญพันธุ์ตามความต้องการของผู้ป่วย

แพทย์จะเลือกแนวทางรักษาโดยพิจารณาจากอาการ อายุ ตำแหน่งและลักษณะของโรค ผลข้างเคียงของการรักษา โรคประจำตัว และความต้องการตั้งครรภ์

1. การรักษาอาการปวด

ยาแก้ปวดหรือยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) อาจใช้เพื่อช่วยบรรเทาอาการปวดในผู้ป่วยบางราย

การเลือกยาและระยะเวลาที่ใช้ควรพิจารณาตามสุขภาพและปัจจัยเสี่ยงของแต่ละคน โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาอื่นอยู่เป็นประจำ

2. การรักษาด้วยฮอร์โมน

ฮอร์โมนสามารถช่วยลดการกระตุ้นรอยโรคและควบคุมอาการปวดในผู้ป่วยบางราย ตัวอย่างแนวทางที่แพทย์อาจพิจารณา ได้แก่

• ยาคุมกำเนิดฮอร์โมนรวม
• ยากลุ่มโปรเจสติน
• ระบบหรือห่วงอนามัยที่ปล่อยฮอร์โมนบางชนิด
• ยาที่ออกฤทธิ์ต่อระบบ GnRH
• การรักษาด้วยฮอร์โมนรูปแบบอื่นตามข้อบ่งใช้

การรักษาด้วยฮอร์โมนบางประเภทไม่เหมาะสำหรับผู้ที่กำลังพยายามตั้งครรภ์ ดังนั้นควรแจ้งแพทย์เกี่ยวกับแผนการมีบุตรก่อนเลือกแนวทางรักษา

3. การผ่าตัด

แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัดในบางกรณี เช่น มีอาการรุนแรง รักษาด้วยยาแล้วยังควบคุมอาการไม่ได้ มีรอยโรคที่จำเป็นต้องได้รับการรักษา หรือมีประเด็นเกี่ยวกับภาวะเจริญพันธุ์

การผ่าตัดอาจเป็นการนำรอยโรค พังผืด หรือถุงน้ำที่เกี่ยวข้องออก อย่างไรก็ตาม Endometriosis สามารถกลับมาเกิดหรือมีอาการซ้ำหลังการรักษาได้

4. การรักษาภาวะมีบุตรยาก

สำหรับผู้ที่ต้องการมีบุตร แพทย์อาจประเมินทั้ง Endometriosis และปัจจัยด้านภาวะเจริญพันธุ์อื่นร่วมกัน

ในบางรายอาจพิจารณาการผ่าตัดหรือเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ เช่น การฉีดเชื้อเข้าสู่โพรงมดลูก (IUI) หรือการปฏิสนธินอกร่างกาย (IVF) ขึ้นอยู่กับปัจจัยของแต่ละคน

วิธีดูแลตัวเองเมื่อเป็น Endometriosis

การดูแลตัวเองไม่สามารถทดแทนการรักษาทางการแพทย์ได้ แต่สามารถเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพโดยรวม เช่น

• จดบันทึกอาการและรอบประจำเดือนเพื่อสังเกตรูปแบบของอาการ
• ออกกำลังกายในระดับที่เหมาะสมกับสภาพร่างกาย
• พักผ่อนให้เพียงพอ
• รับประทานอาหารให้ครบถ้วนและหลากหลาย
• ดูแลสุขภาพจิต เนื่องจากอาการปวดเรื้อรังอาจส่งผลต่อความเครียดและอารมณ์
• ปฏิบัติตามแผนการรักษาและเข้ารับการติดตามตามคำแนะนำของแพทย์

สำหรับอาหาร อาหารเสริม หรือแนวทางทางเลือกต่าง ๆ ปัจจุบันหลักฐานเกี่ยวกับประสิทธิผลในการรักษา Endometriosis ยังมีข้อจำกัด จึงไม่ควรใช้ทดแทนการรักษาที่แพทย์แนะนำ

ใครควรปรึกษาสูตินรีแพทย์

ควรเข้ารับการประเมินหาก

• มีอาการปวดประจำเดือนที่รบกวนชีวิตประจำวัน
• มีอาการปวดอุ้งเชิงกรานเรื้อรัง
• มีอาการที่เกิดซ้ำสัมพันธ์กับรอบประจำเดือน
• เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์
• มีปัญหาในการตั้งครรภ์
• เคยได้รับการวินิจฉัย Endometriosis และอาการกลับมาเป็นซ้ำ
• กำลังวางแผนตั้งครรภ์และมีประวัติ Endometriosis
• มีข้อสงสัยเกี่ยวกับยา ฮอร์โมน หรือผลข้างเคียงจากการรักษา

การวินิจฉัยและรักษาเร็วขึ้นอาจช่วยให้สามารถจัดการอาการและผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตได้อย่างเหมาะสม โดยไม่จำเป็นต้องรอจนมีอาการรุนแรง

สรุป

Endometriosis หรือเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ เป็นโรคเรื้อรังทางนรีเวชที่สามารถทำให้เกิดอาการปวดประจำเดือนรุนแรง ปวดอุ้งเชิงกราน เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ และสัมพันธ์กับภาวะมีบุตรยากได้

อาการปวดประจำเดือนที่รุนแรงจนกระทบต่อการเรียน การทำงาน หรือชีวิตประจำวันไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องปกติที่จำเป็นต้องทน หากมีอาการดังกล่าว หรือมีอาการผิดปกติที่เกิดซ้ำสัมพันธ์กับรอบประจำเดือน ควรปรึกษาสูตินรีแพทย์เพื่อประเมินหาสาเหตุ

แนวทางการรักษา Endometriosis แตกต่างกันในแต่ละคน ตั้งแต่การควบคุมอาการปวด การรักษาด้วยฮอร์โมน การผ่าตัด ไปจนถึงการรักษาด้านภาวะเจริญพันธุ์ โดยควรวางแผนร่วมกับแพทย์ตามอาการ สุขภาพโดยรวม และความต้องการมีบุตรของผู้ป่วยแต่ละราย

จัดทำโดย: นพ. อรุณ รัตนปริคณน์

แหล่งอ้างอิง

1. World Health Organization (WHO). Endometriosis
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Endometriosis: diagnosis and management (NG73)
3. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Endometriosis