Eosinophilic Gastroenteritis โรคทางเดินอาหารอักเสบจากเซลล์อีโอซิโนฟิล

อาการปวดท้อง คลื่นไส้ อาเจียน หรือท้องเสียเป็นอาการที่พบได้จากโรคทางเดินอาหารหลายชนิด แต่หากมีอาการเรื้อรังหรือเป็นซ้ำ และตรวจพบเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดอีโอซิโนฟิล (Eosinophil) ในเนื้อเยื่อทางเดินอาหารมากผิดปกติ อาจเกี่ยวข้องกับโรคในกลุ่ม Eosinophilic Gastrointestinal Diseases (EGIDs)

หนึ่งในภาวะที่พบได้คือ Eosinophilic Gastroenteritis (EGE) หรือโรคทางเดินอาหารอักเสบจากเซลล์อีโอซิโนฟิล ซึ่งเป็นโรคที่พบไม่บ่อยและสามารถเกิดได้หลายตำแหน่ง โดยเฉพาะกระเพาะอาหารและลำไส้เล็ก

อาการของโรคมีความหลากหลายและคล้ายกับโรคทางเดินอาหารอื่น ทำให้การวินิจฉัยอาจล่าช้า ผู้ที่มีอาการเรื้อรังจึงควรได้รับการประเมินอย่างเหมาะสม โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติโรคภูมิแพ้ร่วมด้วย

Eosinophilic Gastroenteritis คืออะไร

Eosinophilic Gastroenteritis (EGE) เป็นภาวะอักเสบเรื้อรังของทางเดินอาหารที่มีเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดอีโอซิโนฟิลสะสมในเนื้อเยื่อมากผิดปกติ โดยไม่สามารถอธิบายได้ด้วยสาเหตุอื่น เช่น การติดเชื้อปรสิต ยาบางชนิด โรคภูมิคุ้มกัน หรือโรคทางระบบอื่น

อีโอซิโนฟิลเป็นเม็ดเลือดขาวชนิดหนึ่งที่มีบทบาทในระบบภูมิคุ้มกัน โดยเฉพาะการตอบสนองต่อปรสิตและปฏิกิริยาภูมิแพ้ เมื่อเซลล์เหล่านี้สะสมและกระตุ้นการอักเสบในทางเดินอาหารมากเกินไป อาจทำให้เกิดอาการต่าง ๆ ตามตำแหน่งและความลึกของผนังทางเดินอาหารที่ได้รับผลกระทบ

ในปัจจุบัน การเรียกโรคในกลุ่ม EGID มีแนวโน้มจำแนกตามตำแหน่งที่เกิดการอักเสบ เช่น eosinophilic gastritis, eosinophilic enteritis หรือ eosinophilic colitis เพื่อระบุตำแหน่งของโรคได้ชัดเจนยิ่งขึ้น

ทำไมโรคนี้จึงสำคัญ

Eosinophilic Gastroenteritis เป็นโรคที่พบค่อนข้างน้อย และอาการหลายอย่างไม่จำเพาะ เช่น ปวดท้อง ท้องเสีย คลื่นไส้ หรืออาเจียน ซึ่งอาจคล้ายกับโรคกระเพาะอาหาร ลำไส้แปรปรวน การแพ้อาหาร หรือโรคลำไส้อักเสบชนิดอื่น

ความรุนแรงของโรคแตกต่างกันในแต่ละคน โดยขึ้นอยู่กับตำแหน่งและชั้นของผนังทางเดินอาหารที่เกิดการอักเสบ

หากการอักเสบเกิดบริเวณเยื่อบุ อาจทำให้เกิดอาการท้องเสีย การดูดซึมสารอาหารผิดปกติ หรือสูญเสียโปรตีนผ่านทางเดินอาหาร ส่วนการอักเสบที่ลึกลงไปถึงชั้นกล้ามเนื้ออาจทำให้ผนังทางเดินอาหารหนาตัวและเกิดภาวะอุดตันได้ ขณะที่การอักเสบของชั้นด้านนอกอาจสัมพันธ์กับการเกิดน้ำในช่องท้อง

สาเหตุหรือปัจจัยที่เกี่ยวข้อง

ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดของ Eosinophilic Gastroenteritis แต่เชื่อว่าเกี่ยวข้องกับการทำงานของระบบภูมิคุ้มกันและกระบวนการอักเสบแบบ Type 2 หรือ Th2-mediated inflammation

ปัจจัยที่พบว่ามีความเกี่ยวข้อง ได้แก่

• โรคภูมิแพ้: ผู้ป่วยบางรายมีประวัติโรคหอบหืด ภูมิแพ้จมูก หรือผื่นภูมิแพ้ผิวหนังร่วมด้วย
• อาหารบางชนิด: อาจมีส่วนกระตุ้นการตอบสนองทางภูมิคุ้มกันในผู้ป่วยบางราย แต่ไม่สามารถระบุอาหารที่เป็นสาเหตุได้ในทุกคน
• ความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน: การทำงานของเซลล์ภูมิคุ้มกันและสารสื่อการอักเสบบางชนิดอาจมีบทบาทต่อการสะสมของอีโอซิโนฟิลในทางเดินอาหาร
• พันธุกรรมและสิ่งแวดล้อม: อาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับการเกิดโรค แต่กลไกยังอยู่ระหว่างการศึกษา

อย่างไรก็ตาม การตรวจพบอีโอซิโนฟิลสูงเพียงอย่างเดียวไม่ได้หมายความว่าเป็น Eosinophilic Gastroenteritis เนื่องจากภาวะอื่น เช่น การติดเชื้อปรสิต ยาบางชนิด โรคหลอดเลือดอักเสบ และโรคทางโลหิตวิทยา ก็อาจทำให้อีโอซิโนฟิลเพิ่มขึ้นได้เช่นกัน

อาการหรือสัญญาณที่ควรสังเกต

อาการแตกต่างกันตามตำแหน่งและชั้นของทางเดินอาหารที่เกิดการอักเสบ โดยอาจพบอาการ เช่น

• ปวดท้องหรือไม่สบายท้อง
• คลื่นไส้และอาเจียน
• ท้องเสียเรื้อรังหรือเป็นซ้ำ
• เบื่ออาหาร
• น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ
• ท้องอืดหรือแน่นท้อง
• มีเลือดออกในทางเดินอาหารในผู้ป่วยบางราย
• ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก
• โปรตีนในเลือดต่ำหรือการสูญเสียโปรตีนผ่านทางเดินอาหาร
• การดูดซึมสารอาหารผิดปกติ
• น้ำในช่องท้องในกรณีที่โรคเกี่ยวข้องกับชั้น serosa

หากการอักเสบเกิดในชั้นกล้ามเนื้อของทางเดินอาหาร อาจทำให้ผนังลำไส้หนาตัวและเกิดอาการคล้ายภาวะทางเดินอาหารอุดตัน เช่น ปวดท้องมาก ท้องอืด อาเจียน หรือไม่สามารถถ่ายอุจจาระและผายลมได้ตามปกติ

การวินิจฉัยหรือการตรวจที่เกี่ยวข้อง

การวินิจฉัย Eosinophilic Gastroenteritis ไม่สามารถอาศัยอาการหรือผลตรวจเลือดเพียงอย่างเดียว แพทย์จำเป็นต้องประเมินร่วมกันหลายด้าน ขั้นตอนอาจประกอบด้วยการซักประวัติอาการ ประวัติโรคภูมิแพ้ อาหาร ยาที่ใช้อยู่ และปัจจัยที่อาจทำให้อีโอซิโนฟิลเพิ่มขึ้น

• การตรวจเลือด: อาจพบจำนวน eosinophil ในเลือดสูงในผู้ป่วยบางราย รวมถึงอาจตรวจพบภาวะโลหิตจาง โปรตีนในเลือดต่ำ หรือระดับ IgE สูง อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยบางรายอาจไม่มี eosinophil ในเลือดสูงอย่างชัดเจนได้
• การส่องกล้องทางเดินอาหารและเก็บชิ้นเนื้อ: มีบทบาทสำคัญในการวินิจฉัย เพราะช่วยให้แพทย์และพยาธิแพทย์ตรวจดูจำนวนและลักษณะการสะสมของ eosinophil ในเนื้อเยื่อ แม้ลักษณะของเยื่อบุที่เห็นจากการส่องกล้องบางรายอาจไม่ผิดปกติอย่างชัดเจน
• การตรวจภาพทางการแพทย์: แพทย์อาจพิจารณาการตรวจภาพ เช่น CT scan ในผู้ป่วยบางราย เพื่อประเมินผนังทางเดินอาหารที่หนาตัว การตีบตัน หรือน้ำในช่องท้อง
• การแยกสาเหตุอื่น: อีกขั้นตอนสำคัญคือการแยกสาเหตุอื่นที่ทำให้อีโอซิโนฟิลเพิ่มขึ้น เช่น การติดเชื้อปรสิต ผลจากยา โรคลำไส้อักเสบ โรคหลอดเลือดอักเสบ หรือความผิดปกติของเม็ดเลือดบางชนิด

แนวทางการรักษาหรือการดูแล

การรักษาขึ้นอยู่กับตำแหน่งของโรค ความรุนแรงของอาการ ผลตรวจชิ้นเนื้อ อายุ ภาวะโภชนาการ โรคประจำตัว และการตอบสนองต่อการรักษาของผู้ป่วยแต่ละราย แนวทางที่แพทย์อาจพิจารณา ได้แก่

• การปรับอาหารหรือ Elimination Diet: ผู้ป่วยบางรายอาจได้รับคำแนะนำให้หลีกเลี่ยงอาหารบางกลุ่มที่สงสัยว่าเกี่ยวข้องกับการกระตุ้นโรค อย่างไรก็ตาม ไม่ควรงดอาหารหลายชนิดด้วยตนเอง โดยเฉพาะในเด็ก เพราะอาจทำให้ได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ การปรับอาหารควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของแพทย์และนักกำหนดอาหาร
• ยากลุ่ม Corticosteroids: เป็นหนึ่งในแนวทางที่ใช้ควบคุมการอักเสบ โดยอาจใช้ systemic corticosteroids หรือยาในรูปแบบที่ออกฤทธิ์เฉพาะบริเวณ เช่น budesonide ในผู้ป่วยบางราย การเลือกชนิดยา ขนาดยา และระยะเวลาการรักษาต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์
• การรักษาอื่น ๆ: ในผู้ป่วยที่ตอบสนองต่อการรักษามาตรฐานไม่ดี หรือมีโรคกลับเป็นซ้ำ แพทย์เฉพาะทางอาจพิจารณาวิธีรักษาอื่นตามความเหมาะสม ปัจจุบันมีการศึกษายาชีววัตถุหรือ biologic therapies หลายชนิดสำหรับโรคในกลุ่ม eosinophilic gastrointestinal diseases แต่หลักฐานสำหรับ non-EoE EGIDs ยังมีข้อจำกัดและกำลังมีการศึกษาเพิ่มเติม

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้น

ผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยควรดูแลสุขภาพควบคู่กับแผนการรักษาของแพทย์ โดยสามารถปฏิบัติได้ดังนี้

• รับประทานยาตามคำแนะนำของแพทย์อย่างสม่ำเสมอ
• สังเกตความสัมพันธ์ระหว่างอาหารกับอาการ และจดบันทึกหากแพทย์เห็นว่าเป็นประโยชน์
• ไม่งดอาหารหลายกลุ่มด้วยตนเองโดยไม่มีคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ
• รับประทานอาหารให้เพียงพอและหลากหลาย เพื่อป้องกันภาวะขาดสารอาหาร
• หากมีอาการท้องเสียหรืออาเจียน ควรดูแลให้ได้รับน้ำอย่างเพียงพอ
• ไปตรวจติดตามตามนัด แม้อาการจะดีขึ้นแล้ว
• แจ้งแพทย์เกี่ยวกับยา อาหารเสริม และสมุนไพรที่ใช้อยู่ทั้งหมด

เนื่องจาก Eosinophilic Gastroenteritis อาจมีลักษณะเป็นโรคเรื้อรังหรือกลับเป็นซ้ำ การติดตามอาการและประเมินการตอบสนองต่อการรักษาจึงมีความสำคัญ

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์

ควรพบแพทย์หากมีอาการปวดท้อง ท้องเสีย คลื่นไส้ หรืออาเจียนเรื้อรังและไม่ทราบสาเหตุ โดยเฉพาะผู้ที่

• มีอาการเป็นซ้ำบ่อยหรือไม่ดีขึ้น
• น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ
• มีประวัติโรคภูมิแพ้ร่วมกับอาการทางเดินอาหารเรื้อรัง
• ตรวจพบ eosinophil ในเลือดสูงโดยไม่ทราบสาเหตุ
• มีภาวะโลหิตจางหรือโปรตีนในเลือดต่ำ
• มีอาการหลังรับประทานอาหารบางชนิดเป็นประจำ
• เป็นเด็กและมีปัญหาการเจริญเติบโตหรือน้ำหนักไม่ขึ้น
• ใช้ยาประจำและสงสัยว่าอาการอาจสัมพันธ์กับยา

ข้อควรระวัง: ไม่ควรวินิจฉัยโรคจากค่า eosinophil ในผลตรวจเลือดด้วยตนเอง เนื่องจากมีโรคและภาวะอื่นอีกหลายชนิดที่ทำให้ค่านี้สูงขึ้นได้

สรุป

Eosinophilic Gastroenteritis เป็นโรคทางเดินอาหารอักเสบที่มีการสะสมของเซลล์อีโอซิโนฟิลในเนื้อเยื่อทางเดินอาหารมากผิดปกติ อาการที่พบได้ ได้แก่ ปวดท้อง คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย น้ำหนักลด และในบางรายอาจเกิดภาวะดูดซึมสารอาหารผิดปกติหรือทางเดินอาหารอุดตัน

เนื่องจากอาการคล้ายกับโรคทางเดินอาหารหลายชนิด การวินิจฉัยจึงต้องอาศัยทั้งประวัติ การตรวจร่างกาย การตรวจเลือด การส่องกล้องและตรวจชิ้นเนื้อ รวมถึงการแยกสาเหตุอื่นของภาวะ eosinophilia ออกก่อน

ผู้ที่มีอาการทางเดินอาหารเรื้อรังหรือเป็นซ้ำ โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติภูมิแพ้หรือพบ eosinophil สูง ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการตรวจวินิจฉัยอย่างเหมาะสม ไม่ควรงดอาหารหรือปรับยาเพื่อรักษาอาการด้วยตนเอง

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. NCBI Bookshelf. Eosinophilic Gastroenteritis
2. PubMed. Epidemiology, Natural History, and Treatment of Eosinophilic Gastrointestinal Diseases
3. PubMed Central (PMC). Eosinophilic gastroenteritis: Pathogenesis, diagnosis, and treatment