วัณโรคกล่องเสียง: อาการ สาเหตุ และสัญญาณที่ไม่ควรมองข้าม

เสียงแหบเป็นอาการที่พบได้บ่อยและส่วนใหญ่มักเกิดจากสาเหตุที่ไม่รุนแรง เช่น การใช้เสียงมาก การติดเชื้อทางเดินหายใจ หรือกล่องเสียงอักเสบ อย่างไรก็ตาม หากเสียงแหบเป็นต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อมีอาการกลืนเจ็บ ไอเรื้อรัง น้ำหนักลด หรือมีความเสี่ยงต่อวัณโรค อาการดังกล่าวอาจต้องได้รับการตรวจเพิ่มเติม

หนึ่งในโรคที่พบไม่บ่อยแต่ไม่ควรมองข้ามคือ “วัณโรคกล่องเสียง” (Laryngeal Tuberculosis) ซึ่งเกิดจากเชื้อวัณโรคเข้าไปก่อโรคบริเวณกล่องเสียง อาการและลักษณะของรอยโรคอาจคล้ายกับกล่องเสียงอักเสบเรื้อรังหรือแม้แต่มะเร็งกล่องเสียง ทำให้การวินิจฉัยจากอาการเพียงอย่างเดียวทำได้ยาก

วัณโรคกล่องเสียงคืออะไร

วัณโรคกล่องเสียง คือการติดเชื้อ Mycobacterium tuberculosis บริเวณกล่องเสียง ซึ่งเป็นอวัยวะสำคัญในการสร้างเสียงและเป็นส่วนหนึ่งของทางเดินหายใจ

โรคนี้อาจเกิดร่วมกับวัณโรคปอด หรือในบางรายอาจพบรอยโรคที่กล่องเสียงโดยไม่พบวัณโรคปอดอย่างชัดเจน เชื้อสามารถเข้าสู่บริเวณกล่องเสียงได้หลายทาง เช่น การสัมผัสกับเสมหะที่มีเชื้อ การแพร่ผ่านกระแสเลือด หรือระบบน้ำเหลือง

แม้ว่าวัณโรคกล่องเสียงจะพบไม่บ่อย แต่มีความสำคัญเนื่องจากบริเวณกล่องเสียงเกี่ยวข้องโดยตรงกับทางเดินหายใจ และผู้ป่วยวัณโรคบริเวณนี้สามารถแพร่เชื้อไปยังผู้อื่นได้

ทำไมวัณโรคกล่องเสียงจึงสำคัญ

ปัญหาสำคัญของวัณโรคกล่องเสียงคืออาการไม่มีลักษณะจำเพาะ อาการเสียงแหบ เจ็บคอ หรือกลืนลำบากสามารถพบได้ในโรคของกล่องเสียงหลายชนิด

งานทบทวนวรรณกรรมเกี่ยวกับวัณโรคกล่องเสียงพบว่า ความผิดปกติของเสียงเป็นอาการที่พบได้บ่อยที่สุด โดยพบประมาณ 86% ของผู้ป่วยที่รวบรวมในการศึกษานั้น

นอกจากนี้ ลักษณะของรอยโรคเมื่อตรวจกล่องเสียงอาจมีได้หลายรูปแบบ เช่น การอักเสบ บวม แผล หรือก้อน จึงอาจมีลักษณะคล้ายมะเร็งกล่องเสียงได้ การตรวจเพิ่มเติมจึงมีความสำคัญเพื่อแยกโรคและให้การรักษาที่เหมาะสม

สาเหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้อง

วัณโรคกล่องเสียงเกิดจากเชื้อ Mycobacterium tuberculosis ซึ่งเป็นเชื้อชนิดเดียวกับที่ทำให้เกิดวัณโรคปอด การเกิดโรคบริเวณกล่องเสียงอาจเกี่ยวข้องกับหลายกลไก ได้แก่

• การแพร่จากวัณโรคปอด: เชื้อจากเสมหะหรือสารคัดหลั่งในทางเดินหายใจอาจสัมผัสและก่อโรคบริเวณกล่องเสียง
• การแพร่ผ่านกระแสเลือดหรือระบบน้ำเหลือง: เชื้อวัณโรคจากตำแหน่งอื่นในร่างกายอาจแพร่ไปยังกล่องเสียงได้
• ภาวะภูมิคุ้มกันอ่อนแอ: เช่น ผู้ติดเชื้อ HIV หรือผู้ที่มีภาวะกดภูมิคุ้มกัน มีความเสี่ยงต่อวัณโรคและวัณโรคนอกปอดเพิ่มขึ้น
• มีประวัติเป็นวัณโรคมาก่อน: โดยเฉพาะผู้ที่เคยเป็นวัณโรคปอด
• การสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ป่วยวัณโรคระยะแพร่เชื้อ: อาจเพิ่มโอกาสได้รับเชื้อวัณโรค

อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงชัดเจนก็สามารถเป็นวัณโรคกล่องเสียงได้เช่นกัน

อาการหรือสัญญาณที่ควรสังเกต

อาการของวัณโรคกล่องเสียงอาจแตกต่างกันในแต่ละคน โดยอาการที่พบได้ ได้แก่

• เสียงแหบหรือเสียงเปลี่ยน โดยเฉพาะอาการที่เป็นต่อเนื่อง
• เจ็บคอเรื้อรัง
• เจ็บขณะกลืนอาหารหรือน้ำ
• กลืนลำบาก
• รู้สึกเหมือนมีสิ่งแปลกปลอมอยู่ในลำคอ
• ไอเรื้อรัง
• หายใจลำบากในผู้ป่วยบางราย
• เบื่ออาหาร
• น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ
• มีไข้หรือเหงื่อออกตอนกลางคืน ซึ่งเป็นอาการที่อาจพบร่วมกับวัณโรค

ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการเฉพาะบริเวณกล่องเสียงโดยไม่มีอาการทั่วไปของวัณโรคอย่างชัดเจน ดังนั้น การไม่มีไข้ น้ำหนักลด หรืออาการทางปอด ไม่สามารถใช้ตัดความเป็นไปได้ของวัณโรคกล่องเสียงออกได้ทั้งหมด

การวินิจฉัยวัณโรคกล่องเสียง

เนื่องจากอาการและลักษณะของวัณโรคกล่องเสียงอาจคล้ายโรคอื่น แพทย์จึงมักต้องใช้ข้อมูลหลายด้านประกอบกันในการวินิจฉัย

• การซักประวัติ: แพทย์อาจซักประวัติอาการ ระยะเวลาที่มีเสียงแหบ ประวัติสัมผัสวัณโรค ประวัติวัณโรคเดิม โรคประจำตัว และปัจจัยที่ส่งผลต่อภูมิคุ้มกัน
• การตรวจส่องกล้องกล่องเสียง (Laryngoscopy): ช่วยให้แพทย์มองเห็นบริเวณสายเสียงและโครงสร้างโดยรอบ รอยโรคของวัณโรคสามารถปรากฏได้หลายลักษณะ เช่น บวม แดง เป็นแผล หรือเป็นก้อน ซึ่งบางครั้งอาจแยกจากมะเร็งกล่องเสียงได้ยากจากลักษณะที่เห็นเพียงอย่างเดียว
• การตรวจชิ้นเนื้อและตรวจหาเชื้อ: ในผู้ป่วยบางราย แพทย์อาจพิจารณาเก็บตัวอย่างเนื้อเยื่อจากกล่องเสียงเพื่อตรวจทางพยาธิวิทยา รวมถึงตรวจหาเชื้อวัณโรคด้วยวิธีที่เหมาะสม เช่น การตรวจทางโมเลกุล (PCR) การย้อมหาเชื้อ หรือการเพาะเชื้อ
• การตรวจเสริมอื่น ๆ: อาจมีการตรวจเสมหะและเอกซเรย์ทรวงอก (Chest X-ray) เพื่อประเมินว่ามีวัณโรคปอดหรือวัณโรคบริเวณอื่นร่วมด้วยหรือไม่

แนวทางการรักษาวัณโรคกล่องเสียง

การรักษาหลักคือการใช้ยาต้านวัณโรค โดยแพทย์จะเลือกสูตรยาและระยะเวลาการรักษาตามแนวทางที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย

การเลือกสูตรรักษาต้องพิจารณาหลายปัจจัย เช่น ผลตรวจความไวของเชื้อต่อยา ประวัติการรักษาวัณโรค โรคประจำตัว ยาอื่นที่ใช้อยู่ ความเสี่ยงต่อผลข้างเคียง และการดื้อยาของเชื้อ

ผู้ป่วยควรรับประทานยาตามแผนการรักษาอย่างต่อเนื่องและมาติดตามผลตามนัด ไม่ควรหยุดยา ลดขนาดยา หรือเปลี่ยนยาเอง เพราะอาจทำให้การรักษาไม่ได้ผลและเพิ่มความเสี่ยงต่อวัณโรคดื้อยา

โดยทั่วไป เมื่อได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างเหมาะสม ผลการรักษาของวัณโรคกล่องเสียงอยู่ในเกณฑ์ดี อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยบางรายอาจยังมีความผิดปกติของเสียงหลังควบคุมการติดเชื้อแล้ว เนื่องจากการอักเสบอาจทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงหรือพังผืดบริเวณสายเสียง

วิธีดูแลตัวเองระหว่างการรักษา

นอกจากรับประทานยาตามคำแนะนำของแพทย์แล้ว ผู้ป่วยควรดูแลสุขภาพและลดโอกาสแพร่เชื้อ โดยเฉพาะในช่วงที่แพทย์ประเมินว่ายังสามารถแพร่เชื้อได้ โดยมีแนวทางปฏิบัติดังนี้

• รับประทานยาต้านวัณโรคให้ครบและตรงตามแผนการรักษา
• ไปพบแพทย์และตรวจติดตามตามนัด
• แจ้งแพทย์หากเกิดอาการผิดปกติหลังใช้ยา
• ไม่หยุดยาหรือปรับยาเองแม้อาการจะดีขึ้น
• พักผ่อนให้เพียงพอและรับประทานอาหารให้ครบถ้วน
• ปฏิบัติตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์เกี่ยวกับการป้องกันการแพร่เชื้อ
• หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่และสิ่งระคายเคืองต่อระบบทางเดินหายใจ

เนื่องจากวัณโรคกล่องเสียงสามารถแพร่เชื้อได้ ผู้ป่วยควรได้รับคำแนะนำเรื่องการแยกตัว การสวมหน้ากากอนามัย และการป้องกันผู้สัมผัสตามการประเมินของทีมรักษา

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์

ควรปรึกษาแพทย์หากมีอาการเสียงแหบหรือความผิดปกติของเสียงที่ไม่ดีขึ้น โดยเฉพาะเมื่อมีอาการอื่นร่วมด้วย เช่น กลืนเจ็บ กลืนลำบาก ไอเรื้อรัง น้ำหนักลด ไข้ หรือเหงื่อออกตอนกลางคืน

ผู้ที่เคยเป็นวัณโรค ผู้ที่สัมผัสใกล้ชิดกับผู้ป่วยวัณโรค ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันอ่อนแอ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อวัณโรค ควรแจ้งประวัติเหล่านี้แก่แพทย์เมื่อเข้ารับการตรวจ

ข้อควรระวัง: ไม่ควรวินิจฉัยจากอาการเสียงแหบเพียงอย่างเดียว เพราะอาการนี้มีสาเหตุได้หลายอย่าง ตั้งแต่ภาวะอักเสบทั่วไปไปจนถึงโรคของกล่องเสียงที่จำเป็นต้องได้รับการตรวจเฉพาะทาง

สรุป

วัณโรคกล่องเสียงเป็นการติดเชื้อวัณโรคบริเวณกล่องเสียงที่พบไม่บ่อย แต่อาจแพร่เชื้อสู่ผู้อื่นและมีอาการคล้ายโรคของกล่องเสียงหลายชนิด อาการสำคัญที่พบได้บ่อยคือเสียงแหบหรือเสียงเปลี่ยน นอกจากนี้อาจมีอาการกลืนเจ็บ กลืนลำบาก ไอ น้ำหนักลด หรืออาการทั่วไปของวัณโรคร่วมด้วย

เนื่องจากลักษณะของโรคอาจคล้ายมะเร็งกล่องเสียงหรือกล่องเสียงอักเสบเรื้อรัง การวินิจฉัยจึงต้องอาศัยการตรวจกล่องเสียงและการตรวจทางห้องปฏิบัติการหรือชิ้นเนื้อตามความเหมาะสม หากได้รับการวินิจฉัยและรักษาด้วยยาต้านวัณโรคอย่างถูกต้อง ผู้ป่วยส่วนใหญ่มีผลการรักษาที่ดี

หากมีเสียงแหบต่อเนื่องหรือมีอาการผิดปกติร่วมกับปัจจัยเสี่ยงต่อวัณโรค ควรพบแพทย์เพื่อประเมินหาสาเหตุ ไม่ควรซื้อยาหรือรักษาอาการเรื้อรังด้วยตนเองโดยไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. CDC. Tuberculosis Disease: Clinical Overview
2. CDC. Signs & Symptoms of Tuberculosis Disease
3. PubMed. Laryngeal tuberculosis in the early 21st century. Literature review of clinical, diagnostic and therapeutic data, according to SWiM guidelines