ไมเกรน (Migraine): อาการ สาเหตุ และวิธีรับมืออย่างเหมาะสม

อาการปวดศีรษะไม่ได้มีสาเหตุจากความเครียดหรือการพักผ่อนไม่เพียงพอเสมอไป หากมีอาการปวดศีรษะเป็นจังหวะตุบ ๆ ปวดจนรบกวนกิจวัตรประจำวัน ร่วมกับคลื่นไส้ หรือไวต่อแสงและเสียง อาการดังกล่าวอาจเกี่ยวข้องกับ “ไมเกรน” (Migraine)

ไมเกรนเป็นโรคทางระบบประสาทที่มีอาการได้หลากหลาย และไม่ได้หมายถึงการปวดศีรษะข้างเดียวเท่านั้น ผู้ป่วยบางรายอาจปวดทั้งสองข้าง หรือมีอาการทางระบบประสาทที่เรียกว่า “ออร่า” (Aura) ก่อนหรือระหว่างการปวดศีรษะ

การเข้าใจลักษณะของไมเกรน ปัจจัยที่อาจกระตุ้นอาการ และสัญญาณอันตรายที่ไม่ควรมองข้าม จะช่วยให้สามารถดูแลตนเองและเข้ารับการประเมินจากแพทย์ได้อย่างเหมาะสม

ไมเกรนคืออะไร

ไมเกรนเป็นโรคทางระบบประสาทที่ทำให้เกิดอาการปวดศีรษะเป็นครั้ง ๆ โดยอาการแต่ละครั้งอาจกินเวลาประมาณ 4–72 ชั่วโมงหากไม่ได้รับการรักษาหรือการรักษาไม่ได้ผล

อาการปวดมักมีลักษณะตุบ ๆ หรือเต้นตามชีพจร มีความรุนแรงตั้งแต่ปานกลางถึงมาก และอาจรุนแรงขึ้นเมื่อเคลื่อนไหวหรือทำกิจกรรมตามปกติ เช่น เดินหรือขึ้นบันได

ผู้ที่เป็นไมเกรนอาจมีอาการร่วม ได้แก่

• คลื่นไส้หรืออาเจียน
• ไวต่อแสง
• ไวต่อเสียง
• ไวต่อกลิ่นในบางราย
• ต้องการพักในบริเวณที่เงียบและมืด

แม้ไมเกรนมักถูกเรียกว่า “ปวดหัวข้างเดียว” แต่ในความเป็นจริงสามารถปวดข้างเดียวหรือทั้งสองข้างได้

ไมเกรนมีออร่าคืออะไร

ผู้ป่วยไมเกรนบางรายมีอาการที่เรียกว่า ออร่า (Migraine Aura) ซึ่งเป็นอาการทางระบบประสาทที่เกิดขึ้นชั่วคราว และสามารถกลับเป็นปกติได้ โดยอาจเกิดก่อนหรือระหว่างการปวดศีรษะ

อาการออร่าที่พบได้ เช่น

• เห็นแสงกะพริบ จุดสว่าง หรือเส้นซิกแซก
• มีบริเวณที่มองเห็นไม่ชัดหรือมองไม่เห็นชั่วคราว
• รู้สึกชา หรือเหมือนมีเข็มทิ่มบริเวณแขน ขา หรือใบหน้า
• มีปัญหาในการพูดหรือใช้ภาษา

อาการออร่ามักค่อย ๆ เกิดขึ้นและโดยทั่วไปอาการแต่ละชนิดกินเวลาไม่เกินประมาณ 60 นาที อย่างไรก็ตาม หากไม่เคยมีอาการลักษณะนี้มาก่อน โดยเฉพาะอาการชา อ่อนแรง พูดไม่ชัด หรือการมองเห็นผิดปกติอย่างเฉียบพลัน ควรได้รับการประเมินจากแพทย์ เพราะอาจมีอาการคล้ายกับโรคทางระบบประสาทอื่น เช่น โรคหลอดเลือดสมอง

ทำไมไมเกรนจึงสำคัญ

ไมเกรนสามารถส่งผลต่อการทำงาน การเรียน การนอนหลับ การออกกำลังกาย และกิจกรรมในชีวิตประจำวันได้ โดยเฉพาะผู้ที่มีอาการบ่อยหรือรุนแรง

ในบางคน อาการอาจเกิดขึ้นหลายครั้งต่อเดือน ขณะที่บางคนอาจเกิดเพียงเป็นครั้งคราว ความถี่และความรุนแรงจึงแตกต่างกันในแต่ละบุคคล

นอกจากนี้ การใช้ยาแก้ปวดหรือยารักษาอาการไมเกรนบ่อยเกินไปอาจเกี่ยวข้องกับภาวะปวดศีรษะจากการใช้ยาเกิน (Medication-overuse headache) จึงไม่ควรเพิ่มความถี่หรือปริมาณยาเองโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร

สาเหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับไมเกรน

ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุของไมเกรนอย่างสมบูรณ์ แต่เชื่อว่าเกี่ยวข้องกับการทำงานของสมอง ระบบประสาท สารสื่อประสาท พันธุกรรม และปัจจัยแวดล้อมหลายด้าน

ผู้ที่เป็นไมเกรนแต่ละคนอาจมีสิ่งกระตุ้นแตกต่างกัน ตัวอย่างปัจจัยที่อาจสัมพันธ์กับการเกิดอาการ ได้แก่

• ความเครียด อาจกระตุ้นอาการในผู้ป่วยบางราย
• การนอนหลับผิดปกติ ทั้งการนอนน้อยเกินไป มากเกินไป หรือเวลาเข้านอนไม่สม่ำเสมอ
• การอดอาหารหรือรับประทานอาหารไม่เป็นเวลา
• ภาวะขาดน้ำ
• คาเฟอีน โดยเฉพาะการได้รับมากเกินไปหรือการเปลี่ยนปริมาณที่บริโภคอย่างรวดเร็ว
• แสงจ้า เสียงดัง หรือกลิ่นบางชนิด
• การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน โดยเฉพาะในผู้หญิงบางรายที่มีอาการสัมพันธ์กับรอบเดือน
• ปัจจัยเฉพาะบุคคลอื่น ๆ ซึ่งอาจแตกต่างกันในแต่ละคน

ไม่จำเป็นว่าผู้ป่วยทุกคนจะมีสิ่งกระตุ้นเหมือนกัน การจดบันทึกอาการจึงอาจช่วยค้นหารูปแบบที่สัมพันธ์กับไมเกรนของตนเองได้

อาการของไมเกรนที่ควรสังเกต

อาการไมเกรนอาจเกิดเป็นระยะ และไม่ใช่ทุกคนที่จะมีอาการครบทุกระยะ

1. ระยะก่อนปวดศีรษะ
ผู้ป่วยบางรายอาจสังเกตความเปลี่ยนแปลงก่อนเกิดอาการประมาณ 1–2 วัน เช่น

• อารมณ์เปลี่ยนแปลง
• อยากอาหารบางชนิด
• คอตึง
• หาวบ่อย
• ปัสสาวะบ่อยขึ้น

2. ระยะออร่า
อาจมีความผิดปกติด้านการมองเห็น การรับความรู้สึก หรือการพูด ซึ่งมักเกิดขึ้นชั่วคราว

3. ระยะปวดศีรษะ
ลักษณะที่พบได้ ได้แก่

• ปวดศีรษะข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง
• ปวดตุบ ๆ หรือเป็นจังหวะ
• ปวดระดับปานกลางถึงรุนแรง
• อาการมากขึ้นเมื่อทำกิจกรรมหรือเคลื่อนไหว
• คลื่นไส้หรืออาเจียน
• แพ้แสงหรือเสียง

4. ระยะหลังอาการปวด
หลังอาการปวดลดลง ผู้ป่วยบางรายอาจรู้สึกอ่อนเพลีย ไม่มีแรง หรือสมาธิลดลงได้อีกระยะหนึ่ง

แพทย์วินิจฉัยไมเกรนอย่างไร

โดยทั่วไปไม่มีการตรวจเลือดหรือการตรวจภาพสมองเพียงชนิดเดียวที่สามารถยืนยันไมเกรนได้ในผู้ป่วยทุกคน แพทย์มักวินิจฉัยจากหลายองค์ประกอบร่วมกัน ได้แก่

• ลักษณะของอาการปวดศีรษะ
• ระยะเวลาที่ปวด
• ความถี่ของอาการ
• อาการร่วม เช่น คลื่นไส้ แพ้แสง หรือแพ้เสียง
• การมีหรือไม่มีออร่า
• ประวัติสุขภาพและประวัติครอบครัว
• การตรวจร่างกายและระบบประสาท

หากอาการมีลักษณะผิดปกติ หรือแพทย์สงสัยสาเหตุอื่น อาจพิจารณาการตรวจเพิ่มเติม เช่น CT หรือ MRI ตามความเหมาะสม เพื่อค้นหาหรือแยกโรคอื่นออก

แนวทางการรักษาไมเกรน

การรักษาไมเกรนแบ่งออกได้เป็นสองเป้าหมายหลัก คือ การรักษาอาการเมื่อเกิดไมเกรน และ การป้องกันหรือลดความถี่ของการเกิดไมเกรน

การรักษาเมื่อเกิดอาการ

แพทย์อาจพิจารณายาตามความรุนแรงของอาการ สุขภาพของผู้ป่วย โรคประจำตัว และข้อห้ามในการใช้ยา เช่น

• ยาแก้ปวดบางประเภท
• ยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs)
• ยากลุ่ม Triptans
• ยารักษาอาการคลื่นไส้หรืออาเจียน
• ยารักษาไมเกรนกลุ่มอื่นตามข้อบ่งใช้

ยาบางชนิดไม่เหมาะกับผู้ป่วยบางกลุ่ม เช่น ผู้ที่มีโรคหัวใจและหลอดเลือด โรคไต โรคทางเดินอาหาร ผู้ที่กำลังตั้งครรภ์ หรือผู้ที่ใช้ยาบางชนิดอยู่ จึงควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ยา

การรักษาเพื่อป้องกันไมเกรน

หากไมเกรนเกิดบ่อย รุนแรง หรือส่งผลต่อชีวิตประจำวันมาก แพทย์อาจพิจารณาการรักษาเพื่อช่วยลดความถี่และความรุนแรงของอาการ ปัจจุบันมีทางเลือกหลายประเภท ตั้งแต่ยารับประทาน ยาที่ออกฤทธิ์ต่อ CGRP การฉีด OnabotulinumtoxinA ในผู้ป่วยบางกลุ่ม ไปจนถึงวิธีอื่น ๆ ตามข้อบ่งใช้

การเลือกวิธีรักษาขึ้นอยู่กับความถี่ของไมเกรน ความรุนแรง โรคประจำตัว ยาที่ใช้อยู่ ผลข้างเคียง และการตอบสนองต่อการรักษาของแต่ละคน จึงควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้น

การปรับพฤติกรรมบางอย่างอาจช่วยลดปัจจัยกระตุ้นและช่วยให้จัดการกับไมเกรนได้ดีขึ้น เช่น

• รักษาเวลาเข้านอนและตื่นนอนให้สม่ำเสมอ
• รับประทานอาหารให้ตรงเวลาและหลีกเลี่ยงการอดอาหาร
• ดื่มน้ำให้เพียงพอ
• สังเกตปริมาณคาเฟอีนที่ได้รับในแต่ละวัน
• ออกกำลังกายอย่างเหมาะสมและสม่ำเสมอตามสภาพร่างกาย
• จัดการความเครียดด้วยวิธีที่เหมาะสม
• เมื่อมีอาการ อาจพักในบริเวณที่เงียบและแสงน้อย

จดบันทึกอาการปวดศีรษะหรือ Headache Diary

การจดบันทึกอาจประกอบด้วยวันที่และเวลาที่เริ่มปวด ระยะเวลาที่ปวด ความรุนแรง อาหาร การนอนหลับ รอบเดือน ความเครียด ยาที่ใช้ และสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนมีอาการ ซึ่งอาจช่วยให้ผู้ป่วยและแพทย์มองเห็นรูปแบบของอาการได้ชัดเจนขึ้น

ไม่ควรงดอาหารหลายชนิดโดยไม่มีเหตุผลเพียงเพราะเชื่อว่าเป็น “อาหารต้องห้ามของคนเป็นไมเกรน” เนื่องจากปัจจัยกระตุ้นของแต่ละคนแตกต่างกัน ควรพิจารณาจากรูปแบบอาการของตนเองและคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์

ควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์หาก

• มีอาการปวดศีรษะเป็นประจำหรือเกิดบ่อยขึ้น
• อาการรบกวนการทำงาน การเรียน หรือชีวิตประจำวัน
• รูปแบบอาการปวดเปลี่ยนไปจากเดิม
• ยาที่เคยใช้ควบคุมอาการไม่ได้ผลเหมือนเดิม
• จำเป็นต้องใช้ยาแก้ปวดหรือยารักษาไมเกรนบ่อย
• ไม่แน่ใจว่าอาการเป็นไมเกรนหรือปวดศีรษะจากสาเหตุอื่น
• กำลังตั้งครรภ์ วางแผนตั้งครรภ์ หรือให้นมบุตร
• มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาชนิดอื่นเป็นประจำ

โดยเฉพาะผู้ที่มีอาการปวดศีรษะตั้งแต่ 15 วันต่อเดือนขึ้นไปเป็นเวลามากกว่า 3 เดือน ควรได้รับการประเมิน เพราะอาจเข้าเกณฑ์ภาวะไมเกรนเรื้อรัง หากมีลักษณะของไมเกรนตามเกณฑ์ร่วมด้วย

สรุป

ไมเกรนเป็นโรคทางระบบประสาทที่มีอาการมากกว่าการปวดศีรษะข้างเดียว ผู้ป่วยอาจมีอาการปวดตุบ ๆ คลื่นไส้ แพ้แสง แพ้เสียง หรือมีออร่าร่วมด้วย และอาการของแต่ละคนอาจแตกต่างกัน

การนอนหลับให้สม่ำเสมอ รับประทานอาหารตรงเวลา ดื่มน้ำเพียงพอ จัดการความเครียด และบันทึกอาการปวดศีรษะ อาจช่วยให้เข้าใจปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับอาการของตนเองได้ดีขึ้น

หากไมเกรนเกิดบ่อย รุนแรง หรือส่งผลต่อชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินและวางแผนการรักษาที่เหมาะสม และหากมีอาการปวดศีรษะรุนแรงฉับพลัน อ่อนแรง พูดไม่ชัด สับสน ชัก หรือมีอาการทางระบบประสาทผิดปกติที่เกิดขึ้นใหม่ ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. Mayo Clinic. Migraine — Symptoms and causes
2. Mayo Clinic. Migraine — Diagnosis and treatment
3. NHS. Migraine Treatment Pathway for Adults