โรคมาลาเรีย (Malaria): อาการ การติดต่อ การรักษา และวิธีป้องกัน

ไข้ หนาวสั่น ปวดศีรษะ และปวดเมื่อยตามร่างกาย อาจดูคล้ายอาการของโรคติดเชื้อทั่วไป แต่หากเกิดขึ้นหลังเดินทางหรือพักค้างคืนในพื้นที่ป่าเขาหรือพื้นที่ที่มีการแพร่เชื้อมาลาเรีย อาการเหล่านี้ไม่ควรถูกมองข้าม

โรคมาลาเรีย (Malaria) เป็นโรคติดเชื้อที่เกิดจากปรสิตในกลุ่ม Plasmodium โดยติดต่อสู่คนเป็นหลักผ่านการกัดของยุงก้นปล่องเพศเมียที่มีเชื้อ โรคนี้สามารถรักษาได้ แต่หากวินิจฉัยและรักษาล่าช้า เชื้อบางชนิดสามารถทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรงและเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

การรู้จักอาการ ประวัติการเดินทางที่มีความเสี่ยง และการเข้ารับการตรวจอย่างรวดเร็วจึงมีความสำคัญต่อการรักษามาลาเรีย

โรคมาลาเรียคืออะไร

มาลาเรียเป็นโรคติดเชื้อจากปรสิตในสกุล Plasmodium ซึ่งเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ผ่านการกัดของยุงก้นปล่อง (Anopheles) เพศเมียที่มีเชื้อ

เชื้อมาลาเรียที่สามารถก่อโรคในคนมีหลายชนิด ได้แก่

• Plasmodium falciparum
• Plasmodium vivax
• Plasmodium malariae
• Plasmodium ovale
• Plasmodium knowlesi

แต่ละชนิดมีลักษณะการดำเนินโรคและแนวทางการรักษาที่แตกต่างกัน โดย P. falciparum มีความเสี่ยงทำให้เกิดโรครุนแรงและเสียชีวิตได้ ส่วน P. vivax สามารถมีระยะเชื้อหลบซ่อนอยู่ในตับและทำให้โรคกลับมาเป็นซ้ำได้

ข้อมูลของกรมควบคุมโรคระบุว่า เชื้อที่พบส่วนใหญ่ในประเทศไทยคือ P. vivax

มาลาเรียติดต่อได้อย่างไร

ช่องทางหลักของการติดเชื้อมาลาเรียคือการถูก ยุงก้นปล่องเพศเมียที่มีเชื้อกัด

เมื่อยุงที่มีเชื้อกัดคน เชื้อจะเข้าสู่กระแสเลือดและเดินทางไปยังตับ ก่อนพัฒนาและกลับเข้าสู่กระแสเลือดเพื่อเข้าสู่เม็ดเลือดแดง ซึ่งเป็นช่วงที่ทำให้เกิดอาการของโรค

มาลาเรียโดยทั่วไปไม่ได้แพร่จากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่งผ่านการสัมผัส ไอ จาม รับประทานอาหารร่วมกัน หรืออยู่ใกล้ผู้ป่วย

อย่างไรก็ตาม ในกรณีที่พบได้น้อย เชื้ออาจติดต่อผ่านเลือด เช่น การใช้เข็มที่ปนเปื้อนเชื้อหรือการรับเลือดที่มีเชื้อ

ทำไมโรคมาลาเรียจึงสำคัญ

อาการระยะแรกของมาลาเรียอาจไม่จำเพาะ และคล้ายกับโรคติดเชื้ออื่น เช่น มีไข้ ปวดศีรษะ หนาวสั่น และอ่อนเพลีย จึงอาจทำให้ผู้ป่วยไม่ทราบว่าตนเองติดเชื้อ

หากเป็นมาลาเรียชนิดรุนแรง โดยเฉพาะจาก P. falciparum และไม่ได้รับการรักษาอย่างรวดเร็ว โรคสามารถดำเนินไปสู่ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงได้

องค์การอนามัยโลกระบุว่า P. falciparum ที่ไม่ได้รับการรักษาสามารถดำเนินโรคไปสู่ภาวะรุนแรงและเสียชีวิตได้อย่างรวดเร็ว ดังนั้น ผู้ที่มีไข้และมีประวัติเดินทางหรือพักในพื้นที่เสี่ยงควรแจ้งประวัติดังกล่าวแก่แพทย์เสมอ

ใครบ้างที่มีความเสี่ยง

ผู้ที่ควรระมัดระวังเป็นพิเศษ ได้แก่

• ผู้ที่เดินทางหรือพักค้างคืนในพื้นที่ที่มีการแพร่เชื้อมาลาเรีย
• ผู้ที่ทำงานหรือทำกิจกรรมในพื้นที่ป่าเขา
• ผู้ที่พักในบริเวณที่มีความเสี่ยงต่อการถูกยุงก้นปล่องกัด
• นักเดินทางที่เดินทางไปประเทศหรือพื้นที่ที่มีมาลาเรียระบาด
• เด็กเล็ก
• หญิงตั้งครรภ์
• ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง

ผู้เดินทางที่ไม่มีภูมิคุ้มกันต่อมาลาเรียอาจมีความเสี่ยงต่อการเกิดโรครุนแรงเมื่อได้รับเชื้อ

อาการของโรคมาลาเรีย

อาการในระยะแรกอาจคล้ายโรคติดเชื้อทั่วไป โดยอาการที่พบได้ ได้แก่

• มีไข้
• หนาวสั่น
• ปวดศีรษะ
• ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อหรือร่างกาย
• อ่อนเพลีย
• คลื่นไส้
• อาเจียน
• เบื่ออาหาร
• บางรายอาจมีอาการทางระบบทางเดินอาหาร

อาการมักเกิดหลังได้รับเชื้อระยะหนึ่ง โดยระยะฟักตัวแตกต่างกันตามชนิดของเชื้อและปัจจัยของแต่ละบุคคล

องค์การอนามัยโลกระบุว่าอาการเริ่มต้นมักเกิดประมาณ 10–15 วันหลังถูกยุงที่มีเชื้อกัด แต่เชื้อมาลาเรียบางชนิดสามารถทำให้เกิดอาการหลังจากนั้นเป็นเวลานานได้

ลักษณะที่หลายคนคุ้นเคยคืออาการ “ไข้จับสั่น” ซึ่งอาจมีช่วงหนาวสั่น ตามด้วยตัวร้อน และมีเหงื่อออก อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยมาลาเรียไม่ได้จำเป็นต้องมีรูปแบบไข้ดังกล่าวอย่างชัดเจนทุกราย จึงไม่ควรรอให้มีไข้เป็นรอบก่อนเข้ารับการตรวจ

แพทย์วินิจฉัยโรคมาลาเรียอย่างไร

การวินิจฉัยมาลาเรียไม่ควรอาศัยอาการเพียงอย่างเดียว เพราะอาการหลายอย่างคล้ายกับโรคติดเชื้ออื่น แพทย์จะซักประวัติ โดยเฉพาะ

• พื้นที่ที่เดินทางไป
• การเข้าป่าหรือพักค้างคืนในพื้นที่เสี่ยง
• ระยะเวลาหลังเดินทางกลับ
• ลักษณะและระยะเวลาของไข้
• อาการอื่นที่เกิดร่วมกัน

จากนั้นจะตรวจหาเชื้อมาลาเรียจากเลือด โดยอาจใช้การตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์หรือชุดตรวจวินิจฉัยแบบรวดเร็ว (Rapid Diagnostic Test: RDT) ตามความเหมาะสม

องค์การอนามัยโลกแนะนำว่าผู้ที่สงสัยมาลาเรียควรได้รับการยืนยันการติดเชื้อด้วยการตรวจหาเชื้อก่อนการรักษาเมื่อสามารถทำได้

ดังนั้น หากมีไข้หลังเดินทางกลับจากพื้นที่เสี่ยง ควรแจ้งประวัติการเดินทางให้แพทย์ทราบอย่างชัดเจน เพราะข้อมูลดังกล่าวมีความสำคัญต่อการวินิจฉัย

แนวทางการรักษาโรคมาลาเรีย

มาลาเรียสามารถรักษาได้ด้วยยาต้านมาลาเรีย แต่ยาที่ใช้ไม่ได้เหมือนกันในผู้ป่วยทุกคน แพทย์จะพิจารณาการรักษาจากหลายปัจจัย เช่น

• ชนิดของเชื้อมาลาเรีย
• ความรุนแรงของโรค
• พื้นที่ที่คาดว่าได้รับเชื้อและรูปแบบการดื้อยา
• อายุและน้ำหนัก
• การตั้งครรภ์
• โรคประจำตัวและภาวะสุขภาพของผู้ป่วย

มาลาเรียบางชนิด เช่น P. vivax และ P. ovale อาจมีเชื้อระยะหลบซ่อนในตับ ทำให้ต้องได้รับการรักษาเพิ่มเติมเพื่อลดโอกาสกลับมาเป็นซ้ำ

ผู้ป่วยควรรับประทานยาตามขนาด เวลา และระยะเวลาที่บุคลากรทางการแพทย์กำหนดอย่างครบถ้วน ไม่ควรหยุดยาเองเมื่อไข้ลดลงหรืออาการดีขึ้น และไม่ควรซื้อยาต้านมาลาเรียมารับประทานเอง เนื่องจากการเลือกยาขึ้นอยู่กับชนิดเชื้อและปัจจัยของผู้ป่วยแต่ละราย

วิธีป้องกันโรคมาลาเรีย

หัวใจสำคัญของการป้องกันมาลาเรียคือการลดโอกาสถูกยุงก้นปล่องกัด โดยเฉพาะเมื่ออยู่ในพื้นที่ที่มีความเสี่ยง แนวทางที่สามารถทำได้ ได้แก่

• สวมเสื้อแขนยาวและกางเกงขายาวเมื่อต้องอยู่ในพื้นที่เสี่ยง
• ใช้ผลิตภัณฑ์ป้องกันยุงตามคำแนะนำบนฉลาก
• นอนในมุ้ง โดยเฉพาะเมื่อต้องพักค้างคืนในพื้นที่ป่าเขาหรือพื้นที่เสี่ยง
• ใช้มุ้งชุบสารเคมีเมื่อเหมาะสม
• ลดการสัมผัสยุงในช่วงเวลาที่มียุงก้นปล่องออกหากิน
• ใช้มุ้งลวดหรือพักในสถานที่ที่สามารถลดการเข้าถึงของยุงได้

ผู้ที่กำลังจะเดินทางไปพื้นที่ที่มีการแพร่เชื้อมาลาเรียในต่างประเทศควรปรึกษาแพทย์หรือคลินิกเวชศาสตร์การเดินทางล่วงหน้า เพื่อประเมินว่าจำเป็นต้องใช้ยาป้องกันมาลาเรียหรือไม่ เนื่องจากคำแนะนำแตกต่างกันตามประเทศ พื้นที่ ลักษณะการเดินทาง และสุขภาพของแต่ละบุคคล

หลังกลับจากพื้นที่เสี่ยงควรทำอย่างไร

หากกลับจากพื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อมาลาเรีย ควรสังเกตอาการของตนเอง

หากมีไข้ หนาวสั่น ปวดศีรษะ ปวดเมื่อย หรืออ่อนเพลียผิดปกติ ควรเข้ารับการตรวจและแจ้งบุคลากรทางการแพทย์ว่าเคยเดินทางหรือพักค้างคืนในพื้นที่เสี่ยง

ไม่ควรตัดมาลาเรียออกเพียงเพราะเดินทางกลับมาแล้วหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน เนื่องจากเชื้อบางชนิดสามารถทำให้เกิดอาการภายหลัง หรือกลับมาเป็นซ้ำได้

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์

ควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์หาก

• มีไข้หลังเดินทางหรือพักค้างคืนในพื้นที่เสี่ยง
• มีไข้ร่วมกับหนาวสั่น ปวดศีรษะ หรืออ่อนเพลียหลังเข้าป่าหรือพื้นที่ป่าเขา
• กำลังจะเดินทางไปประเทศหรือพื้นที่ที่มีการแพร่เชื้อมาลาเรีย
• เป็นหญิงตั้งครรภ์และจำเป็นต้องเดินทางไปพื้นที่เสี่ยง
• เป็นเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัวและสงสัยว่าได้รับเชื้อ
• เคยได้รับการรักษามาลาเรียแล้วกลับมามีไข้หรืออาการผิดปกติอีกครั้ง

หากมีอาการทางระบบประสาท หายใจลำบาก ชัก ซึม สับสน หมดสติ หรืออาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที

สรุป

มาลาเรียเป็นโรคติดเชื้อจากปรสิต Plasmodium ซึ่งติดต่อสู่คนเป็นหลักผ่านการกัดของยุงก้นปล่องที่มีเชื้อ อาการในระยะแรก เช่น ไข้ หนาวสั่น ปวดศีรษะ และอ่อนเพลีย อาจคล้ายโรคติดเชื้อทั่วไป จึงควรให้ความสำคัญกับประวัติการเดินทางและการอยู่ในพื้นที่เสี่ยง

โรคมาลาเรียสามารถรักษาได้ แต่เชื้อบางชนิดอาจทำให้เกิดโรครุนแรงได้หากไม่ได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างรวดเร็ว การป้องกันยุงกัดและเข้ารับการตรวจทันทีเมื่อมีไข้หลังเดินทางกลับจากพื้นที่เสี่ยงจึงเป็นสิ่งสำคัญ

หากสงสัยมาลาเรีย ไม่ควรวินิจฉัยหรือซื้อยารักษาด้วยตนเอง ควรพบแพทย์เพื่อรับการตรวจหาเชื้อและเลือกแนวทางการรักษาที่เหมาะสม

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. World Health Organization (WHO). Malaria – Fact Sheet
2. World Health Organization (WHO). WHO Guidelines for Malaria
3. กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. มาลาเรีย (Malaria)