Gastroparesis (ภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาต): อาการ สาเหตุ และแนวทางการรักษา

อาการอิ่มเร็วทั้งที่รับประทานอาหารไปเพียงเล็กน้อย แน่นท้อง คลื่นไส้ หรืออาเจียนหลังรับประทานอาหาร อาจเป็นอาการที่พบได้จากความผิดปกติของระบบทางเดินอาหารหลายประเภท หนึ่งในนั้นคือ ภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาต (Gastroparesis) ซึ่งเป็นภาวะที่กระเพาะอาหารเคลื่อนอาหารเข้าสู่ลำไส้เล็กได้ช้ากว่าปกติ

ภาวะนี้อาจส่งผลต่อการรับประทานอาหาร การดูดซึมสารอาหารในภาพรวม และการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด โดยเฉพาะผู้ที่เป็นโรคเบาหวาน หากมีอาการต่อเนื่องและไม่ได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม อาจนำไปสู่ภาวะขาดสารอาหาร ภาวะขาดน้ำ และน้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ

การทำความเข้าใจสาเหตุ อาการ และแนวทางการรักษาจะช่วยให้สามารถสังเกตความผิดปกติและเข้ารับการตรวจวินิจฉัยได้อย่างเหมาะสม

ภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาต (Gastroparesis) คืออะไร

Gastroparesis คือ ภาวะที่กล้ามเนื้อและระบบประสาทซึ่งควบคุมการเคลื่อนไหวของกระเพาะอาหารทำงานผิดปกติ ส่งผลให้อาหารเคลื่อนจากกระเพาะอาหารเข้าสู่ลำไส้เล็กช้ากว่าที่ควรจะเป็น โดยไม่ได้เกิดจากการอุดตันทางกายภาพของทางเดินอาหาร

ตามปกติ เมื่อรับประทานอาหาร กล้ามเนื้อบริเวณผนังกระเพาะอาหารจะหดตัวเป็นจังหวะเพื่อคลุกเคล้า บดอาหาร และส่งต่อไปยังลำไส้เล็ก

แต่ในผู้ที่มีภาวะ Gastroparesis การหดตัวของกล้ามเนื้อกระเพาะอาหารอาจลดลงหรือทำงานไม่ประสานกัน ทำให้อาหารตกค้างอยู่ในกระเพาะนานขึ้น

แม้ชื่อภาษาไทยจะเรียกว่า “กระเพาะอาหารเป็นอัมพาต” แต่ไม่ได้หมายความว่ากระเพาะอาหารหยุดทำงานโดยสิ้นเชิงในผู้ป่วยทุกราย ความรุนแรงของการเคลื่อนไหวที่ผิดปกติอาจแตกต่างกันไป

ทำไมภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาตจึงสำคัญ

ภาวะ Gastroparesis ไม่ได้ส่งผลเฉพาะต่อความรู้สึกแน่นท้องหรืออิ่มเร็วเท่านั้น แต่หากมีอาการรุนแรงหรือเป็นต่อเนื่อง อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ เช่น

• ภาวะขาดสารอาหาร: ผู้ป่วยอาจรับประทานอาหารได้น้อยลง หรืออาเจียนบ่อยจนได้รับพลังงานและสารอาหารไม่เพียงพอ
• ภาวะขาดน้ำ: การอาเจียนซ้ำ ๆ อาจทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำและเกลือแร่
• ระดับน้ำตาลในเลือดแปรปรวน: การเคลื่อนอาหารออกจากกระเพาะที่ไม่สม่ำเสมออาจทำให้การดูดซึมคาร์โบไฮเดรตคาดการณ์ได้ยาก โดยเฉพาะผู้ป่วยเบาหวาน
• การเกิดก้อนอาหารตกค้าง (Bezoar): อาหารบางส่วนอาจจับตัวเป็นก้อนแข็งภายในกระเพาะอาหาร และในบางกรณีอาจทำให้เกิดการอุดตัน
• คุณภาพชีวิตลดลง: อาการคลื่นไส้ อาเจียน และแน่นท้องเรื้อรังอาจรบกวนการใช้ชีวิตประจำวัน

อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยแต่ละรายอาจมีอาการและความรุนแรงแตกต่างกัน และไม่ได้เกิดภาวะแทรกซ้อนเหล่านี้ทุกราย

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยงของภาวะ Gastroparesis

ภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาตอาจเกิดจากความผิดปกติของเส้นประสาทและกล้ามเนื้อที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของกระเพาะอาหาร โดยมีสาเหตุและปัจจัยที่เกี่ยวข้องดังนี้

1. โรคเบาหวาน
โรคเบาหวานเป็นหนึ่งในสาเหตุที่ทราบแน่ชัดและพบได้บ่อยของภาวะ Gastroparesis โดยเฉพาะผู้ที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูงต่อเนื่องเป็นเวลานาน

ระดับน้ำตาลในเลือดที่ควบคุมได้ไม่ดีอาจทำให้เกิดความเสียหายต่อเส้นประสาทเวกัส (Vagus Nerve) ซึ่งมีหน้าที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของกระเพาะอาหาร

เมื่อเส้นประสาททำงานผิดปกติ การบีบตัวของกระเพาะอาหารอาจลดลง ทำให้อาหารเคลื่อนเข้าสู่ลำไส้เล็กช้ากว่าปกติ

2. การผ่าตัดบริเวณกระเพาะอาหารหรือหลอดอาหาร
การผ่าตัดบางประเภทอาจส่งผลกระทบต่อเส้นประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของกระเพาะอาหาร ทำให้เกิดภาวะกระเพาะอาหารบีบตัวช้าหลังการผ่าตัดได้

3. โรคทางระบบประสาทและโรคอื่น ๆ
โรคบางชนิดอาจเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของการเคลื่อนไหวของกระเพาะอาหาร เช่น

• โรคพาร์กินสัน (Parkinson’s Disease)
• โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง (Multiple Sclerosis)
• โรคหนังแข็ง (Systemic Sclerosis)
• ภาวะต่อมไทรอยด์ทำงานต่ำ (Hypothyroidism)

4. การติดเชื้อบางชนิด
ผู้ป่วยบางรายอาจเริ่มมีอาการกระเพาะอาหารเคลื่อนไหวช้าหลังจากการติดเชื้อไวรัส ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงของระบบประสาทที่ควบคุมการทำงานของกระเพาะอาหาร

5. ยาบางประเภท
ยาบางชนิดอาจทำให้กระเพาะอาหารเคลื่อนอาหารช้าลง หรือทำให้อาการของผู้ที่มี Gastroparesis อยู่แล้วรุนแรงขึ้น เช่น

• ยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ (Opioids)
• ยาต้านเศร้าบางชนิด
• ยาที่มีฤทธิ์ต้านโคลิเนอร์จิก (Anticholinergics)
• ยารักษาเบาหวานหรือควบคุมน้ำหนักกลุ่ม GLP-1 receptor agonists บางชนิด

การใช้ยาเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าจะเกิด Gastroparesis เสมอไป และไม่ควรหยุดหรือปรับยาเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์

นอกจากนี้ ผู้ป่วยจำนวนหนึ่งอาจไม่สามารถระบุสาเหตุที่ชัดเจนได้ ซึ่งเรียกว่า Idiopathic Gastroparesis

อาการของภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาตที่ควรสังเกต

อาการของ Gastroparesis อาจแตกต่างกันในแต่ละบุคคล บางรายมีอาการเพียงเล็กน้อย ขณะที่บางรายอาจมีอาการรบกวนการรับประทานอาหารอย่างชัดเจน

อาการที่พบบ่อย ได้แก่

• อิ่มเร็วผิดปกติ: รู้สึกอิ่มหลังรับประทานอาหารเพียงไม่กี่คำ
• แน่นท้องหลังอาหาร: รู้สึกว่าอาหารยังค้างอยู่ในกระเพาะเป็นเวลานาน
• คลื่นไส้: โดยเฉพาะหลังรับประทานอาหาร
• อาเจียน: บางรายอาจอาเจียนเป็นอาหารที่รับประทานไปหลายชั่วโมงก่อนหน้า
• ท้องอืดและเรอบ่อย: มีความรู้สึกอึดอัดบริเวณท้องส่วนบน
• ปวดท้องส่วนบน: อาจมีอาการปวดหรือไม่สบายท้องร่วมด้วย
• กรดไหลย้อนหรือแสบร้อนกลางอก: อาจพบร่วมกับอาการอื่น
• เบื่ออาหารและน้ำหนักลด: โดยเฉพาะผู้ที่มีอาการต่อเนื่อง

ผู้ป่วยบางรายอาจมีระดับน้ำตาลในเลือดแปรปรวนร่วมด้วย โดยเฉพาะผู้ที่เป็นโรคเบาหวาน

ทั้งนี้ อาการดังกล่าวอาจพบในโรคอื่น เช่น โรคกระเพาะอาหารอักเสบ อาหารไม่ย่อย หรือการอุดตันของทางเดินอาหาร จึงไม่สามารถวินิจฉัย Gastroparesis จากอาการเพียงอย่างเดียวได้

แพทย์วินิจฉัยภาวะ Gastroparesis อย่างไร

การวินิจฉัยภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาตจำเป็นต้องประเมินทั้งอาการ ประวัติสุขภาพ และผลการตรวจทางการแพทย์ เพื่อยืนยันว่ากระเพาะอาหารเคลื่อนอาหารช้าจริง และไม่มีการอุดตันที่เป็นสาเหตุ

1. การซักประวัติและตรวจร่างกาย
แพทย์จะสอบถามอาการที่เกิดขึ้น ระยะเวลาที่มีอาการ โรคประจำตัว ประวัติการผ่าตัด และยาที่ใช้อยู่ โดยเฉพาะประวัติโรคเบาหวาน

2. การตรวจเลือด
อาจตรวจระดับน้ำตาลในเลือด เกลือแร่ และค่าทางห้องปฏิบัติการอื่น ๆ เพื่อประเมินภาวะขาดน้ำ ภาวะโภชนาการ และโรคที่อาจเกี่ยวข้อง

3. การส่องกล้องทางเดินอาหารส่วนบน
การส่องกล้อง (Upper Gastrointestinal Endoscopy) ช่วยตรวจหาความผิดปกติ เช่น การอุดตัน แผล หรือความผิดปกติอื่นในกระเพาะอาหารและทางเดินอาหารส่วนต้น

4. การตรวจการเคลื่อนอาหารออกจากกระเพาะ
การตรวจ Gastric Emptying Scintigraphy เป็นวิธีมาตรฐานที่ใช้ประเมินความเร็วในการเคลื่อนอาหารออกจากกระเพาะอาหาร

ผู้เข้ารับการตรวจจะรับประทานอาหารทดสอบที่มีสารติดตามปริมาณเล็กน้อย จากนั้นใช้เครื่องตรวจวัดปริมาณอาหารที่ยังคงอยู่ในกระเพาะตามช่วงเวลา โดยทั่วไปใช้ระยะเวลาประเมินประมาณ 4 ชั่วโมง

การตรวจนี้ช่วยยืนยันภาวะกระเพาะอาหารเคลื่อนอาหารช้าเมื่อพิจารณาร่วมกับอาการและการไม่พบการอุดตัน

แพทย์อาจเลือกใช้การตรวจลมหายใจเพื่อประเมินการเคลื่อนอาหารออกจากกระเพาะในบางกรณี

แนวทางการรักษาภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาต

การรักษา Gastroparesis มีเป้าหมายเพื่อลดอาการ ช่วยให้ผู้ป่วยได้รับสารอาหารเพียงพอ และจัดการโรคหรือปัจจัยที่เกี่ยวข้อง

แนวทางรักษาขึ้นอยู่กับสาเหตุ ความรุนแรงของอาการ ภาวะแทรกซ้อน และการตอบสนองต่อการรักษาของแต่ละบุคคล

1. การปรับรูปแบบอาหาร
การปรับอาหารเป็นหนึ่งในแนวทางสำคัญที่อาจช่วยลดอาการ โดยแพทย์หรือนักกำหนดอาหารอาจแนะนำให้รับประทานอาหารมื้อเล็กลง แต่เพิ่มจำนวนมื้อในแต่ละวัน

นอกจากนี้ อาจต้องปรับปริมาณไขมันและใยอาหารบางประเภท เพราะอาหารเหล่านี้อาจทำให้กระเพาะอาหารเคลื่อนอาหารช้าลงหรือเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดก้อนอาหารตกค้างในผู้ป่วยบางราย

2. การใช้ยา
แพทย์อาจพิจารณายาตามความเหมาะสม เช่น

• ยาช่วยกระตุ้นการเคลื่อนไหวของกระเพาะอาหาร (Prokinetics): ช่วยเพิ่มการเคลื่อนไหวของทางเดินอาหาร เช่น Metoclopramide ซึ่งต้องพิจารณาข้อจำกัดด้านระยะเวลาการใช้และผลข้างเคียง
• ยาบรรเทาอาการคลื่นไส้อาเจียน (Antiemetics): ช่วยควบคุมอาการคลื่นไส้และอาเจียน แต่ไม่ได้ทำให้กระเพาะอาหารเคลื่อนอาหารเร็วขึ้นทุกชนิด

การเลือกใช้ยาต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ เนื่องจากยาบางชนิดมีข้อควรระวังและอาจไม่เหมาะกับผู้ป่วยทุกราย

3. การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด
สำหรับผู้ป่วยเบาหวาน การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดอย่างเหมาะสมเป็นส่วนสำคัญของการรักษา

เนื่องจากอาหารอาจเคลื่อนออกจากกระเพาะช้าหรือไม่สม่ำเสมอ แพทย์อาจต้องประเมินแผนการรับประทานอาหารและการใช้ยาลดน้ำตาลหรืออินซูลินให้เหมาะสม

4. การรักษาในผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรง
หากผู้ป่วยไม่สามารถรับประทานอาหารได้เพียงพอ หรือมีอาการรุนแรงที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาทั่วไป แพทย์อาจพิจารณาวิธีอื่น เช่น

• การให้อาหารผ่านสายให้อาหารเข้าสู่ลำไส้เล็ก
• การรักษาด้วยหัตถการบริเวณกล้ามเนื้อหูรูดส่วนปลายกระเพาะอาหารในผู้ป่วยที่คัดเลือกแล้ว
• การกระตุ้นไฟฟ้ากระเพาะอาหาร (Gastric Electrical Stimulation) ในผู้ป่วยบางกลุ่ม

วิธีเหล่านี้ไม่ได้เหมาะสำหรับผู้ป่วยทุกราย และต้องได้รับการประเมินโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ

วิธีดูแลตัวเองเบื้องต้นเมื่อมีภาวะ Gastroparesis

ผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น Gastroparesis สามารถปรับพฤติกรรมบางอย่างร่วมกับการรักษาของแพทย์ เพื่อช่วยลดอาการและรักษาภาวะโภชนาการให้เหมาะสม

• แบ่งอาหารเป็นมื้อเล็ก ๆ: อาจรับประทานวันละ 4–6 มื้อ แทนการรับประทานอาหารปริมาณมากในครั้งเดียว
• เลือกอาหารที่ย่อยและเคลื่อนผ่านกระเพาะได้ง่าย: เช่น อาหารเนื้อนุ่ม อาหารบด หรืออาหารเหลวตามคำแนะนำของนักกำหนดอาหาร
• ปรับปริมาณไขมันและใยอาหาร: โดยเฉพาะอาหารไขมันสูง ผักดิบที่มีกากใยมาก และอาหารที่มีเส้นใยหยาบ ซึ่งอาจทำให้อาการแย่ลงในบางราย
• เคี้ยวอาหารให้ละเอียด: อาจช่วยให้อาหารมีขนาดเล็กลงก่อนเข้าสู่กระเพาะอาหาร
• ดื่มน้ำให้เพียงพอ: โดยเฉพาะผู้ที่มีอาการคลื่นไส้หรือรับประทานอาหารได้น้อย
• หลีกเลี่ยงการนอนทันทีหลังอาหาร: ควรนั่งตัวตรงหรือเดินเบา ๆ หลังรับประทานอาหารตามความเหมาะสม
• ติดตามระดับน้ำตาลในเลือด: สำหรับผู้ป่วยเบาหวาน ควรติดตามตามแผนที่แพทย์กำหนด

ไม่ควรจำกัดอาหารหลายประเภทด้วยตนเองเป็นเวลานาน เพราะอาจทำให้ได้รับพลังงาน โปรตีน วิตามิน และแร่ธาตุไม่เพียงพอ

ใครควรปรึกษาแพทย์

ผู้ที่มีอาการต่อไปนี้ควรเข้ารับการประเมินจากแพทย์

• อิ่มเร็วผิดปกติหรือแน่นท้องหลังอาหารเป็นประจำ
• คลื่นไส้หรืออาเจียนซ้ำ ๆ โดยไม่ทราบสาเหตุ
• น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ
• รับประทานอาหารได้น้อยจนกระทบต่อชีวิตประจำวัน
• เป็นโรคเบาหวานและมีอาการทางระบบทางเดินอาหารร่วมกับระดับน้ำตาลที่ควบคุมได้ยาก
• เคยผ่าตัดกระเพาะอาหารหรือหลอดอาหาร และเริ่มมีอาการผิดปกติ
• สงสัยว่าอาการเกิดขึ้นหรือรุนแรงขึ้นหลังใช้ยาบางชนิด

การตรวจประเมินตั้งแต่ระยะแรกช่วยให้แพทย์แยกโรคอื่นที่มีอาการคล้ายกัน และเลือกแนวทางรักษาได้เหมาะสมยิ่งขึ้น

สรุป

ภาวะกระเพาะอาหารเป็นอัมพาต (Gastroparesis) เป็นความผิดปกติที่ทำให้กระเพาะอาหารเคลื่อนอาหารเข้าสู่ลำไส้เล็กช้ากว่าปกติ โดยไม่มีการอุดตันทางกายภาพ ผู้ป่วยอาจมีอาการอิ่มเร็ว แน่นท้อง คลื่นไส้ อาเจียน หรือรับประทานอาหารได้น้อยลง

โรคเบาหวานเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญที่ทราบแน่ชัด ขณะที่ผู้ป่วยบางรายอาจมีภาวะนี้หลังการผ่าตัด การติดเชื้อ หรือไม่สามารถระบุสาเหตุได้

แม้ภาวะ Gastroparesis อาจเป็นปัญหาเรื้อรัง แต่การปรับอาหาร การใช้ยาอย่างเหมาะสม และการดูแลโรคประจำตัวสามารถช่วยควบคุมอาการและลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนได้

หากมีอาการอิ่มเร็ว คลื่นไส้ หรืออาเจียนเป็นประจำ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการตรวจวินิจฉัย ไม่ควรสรุปว่าเป็นโรคกระเพาะอาหารทั่วไปหรือซื้อยารับประทานเองต่อเนื่องโดยไม่ทราบสาเหตุ

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Gastroparesis
2. Mayo Clinic. Gastroparesis – Symptoms and Causes
3. American College of Gastroenterology (ACG). Gastroparesis