โรคเรย์โนด์ (Raynaud's Phenomenon) นิ้วมือซีดเมื่อเจอความเย็น เกิดจากอะไร และดูแลตัวเองอย่างไร

เคยสังเกตไหมว่าเวลาอยู่ในห้องแอร์เย็น ๆ หรือหยิบของออกจากช่องแช่แข็ง นิ้วมือบางนิ้วกลับซีดขาวจนเห็นได้ชัด บางครั้งยังรู้สึกชา เย็น หรือปวดปลายนิ้วร่วมด้วย แม้จะไม่ได้สัมผัสความเย็นเป็นเวลานานก็ตาม

หลายคนอาจคิดว่าเป็นเพียงอาการมือเย็นธรรมดา แต่หากนิ้วมือเปลี่ยนสีอย่างชัดเจนเมื่อเจอความเย็น และกลับมาเป็นปกติเมื่อร่างกายอบอุ่นขึ้น อาการดังกล่าวอาจเกี่ยวข้องกับ โรคเรย์โนด์ (Raynaud's Phenomenon) ซึ่งเป็นภาวะที่หลอดเลือดบริเวณปลายนิ้วหดตัวมากกว่าปกติ

โดยทั่วไป ภาวะนี้มักไม่ก่อให้เกิดปัญหาสุขภาพรุนแรง และสามารถดูแลอาการเบื้องต้นได้ด้วยการปรับพฤติกรรม อย่างไรก็ตาม ในบางคนอาจเป็นสัญญาณของโรคอื่นที่ส่งผลต่อหลอดเลือด จึงควรทำความเข้าใจว่าอาการแบบไหนเป็นลักษณะของโรคเรย์โนด์ และเมื่อใดที่ควรปรึกษาแพทย์

โรคเรย์โนด์ (Raynaud's Phenomenon) คืออะไร

โรคเรย์โนด์ หรือภาวะเรย์โนด์ เป็นภาวะที่หลอดเลือดขนาดเล็กบริเวณส่วนปลายของร่างกาย โดยเฉพาะนิ้วมือและนิ้วเท้า ตอบสนองต่อความเย็นหรือความเครียดมากกว่าปกติ ทำให้หลอดเลือดหดตัวและเลือดไหลเวียนไปยังบริเวณดังกล่าวลดลงชั่วคราว

ตามปกติ เมื่อร่างกายเจอกับอากาศเย็น หลอดเลือดบริเวณผิวหนังจะหดตัวเพื่อลดการสูญเสียความร้อน ซึ่งเป็นกลไกธรรมชาติของร่างกาย

แต่สำหรับผู้ที่มีภาวะเรย์โนด์ หลอดเลือดจะหดตัวมากกว่าที่ควรจะเป็น ส่งผลให้นิ้วมือหรือนิ้วเท้าอาจเปลี่ยนเป็นสีขาวซีดหรือสีม่วงอมฟ้า เมื่อร่างกายกลับมาอบอุ่นและเลือดไหลเวียนได้ดีขึ้น ผิวหนังอาจเปลี่ยนเป็นสีแดงก่อนกลับสู่สีปกติ

แม้อาการจะพบได้บ่อยบริเวณนิ้วมือและนิ้วเท้า แต่บางรายอาจเกิดขึ้นที่จมูก ใบหู ริมฝีปาก หรือหัวนมได้เช่นกัน

โรคเรย์โนด์มี 2 ประเภท

1. โรคเรย์โนด์ชนิดปฐมภูมิ (Primary Raynaud's Phenomenon)
เป็นชนิดที่พบได้บ่อยกว่า และไม่ได้เกิดจากโรคประจำตัวอื่นที่ตรวจพบอย่างชัดเจน มักเริ่มมีอาการในวัยรุ่นหรือวัยผู้ใหญ่ตอนต้น และพบในผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย

ผู้ที่เป็นชนิดนี้ส่วนใหญ่มักมีอาการไม่รุนแรง อาการอาจเกิดขึ้นเป็นครั้งคราวเมื่อเจอความเย็น และดีขึ้นหลังทำให้ร่างกายอบอุ่น

2. โรคเรย์โนด์ชนิดทุติยภูมิ (Secondary Raynaud's Phenomenon)
เป็นภาวะเรย์โนด์ที่เกิดร่วมกับโรคหรือปัจจัยอื่นที่ส่งผลต่อหลอดเลือด เช่น โรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง หรือการทำงานที่ต้องใช้เครื่องมือสั่นสะเทือนเป็นเวลานาน

ภาวะเรย์โนด์ชนิดนี้อาจมีอาการรุนแรงกว่า และในบางรายอาจเกิดบาดแผลบริเวณปลายนิ้วจากการที่เลือดไปเลี้ยงเนื้อเยื่อไม่เพียงพอ

ทำไมโรคเรย์โนด์จึงทำให้นิ้วมือเปลี่ยนสี

ลักษณะที่สังเกตได้ของภาวะเรย์โนด์คือการเปลี่ยนสีของนิ้วมือหรือนิ้วเท้า ซึ่งเกิดจากปริมาณเลือดที่ไหลเวียนไปยังบริเวณนั้นเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

โดยอาจพบการเปลี่ยนสีได้ 3 ลักษณะ ได้แก่

• สีขาวซีด: เกิดขึ้นเมื่อหลอดเลือดหดตัวจนเลือดไหลไปยังปลายนิ้วลดลง
• สีม่วงหรือสีน้ำเงิน: อาจเกิดตามมาเมื่อเลือดไหลเวียนน้อยลงและเนื้อเยื่อได้รับออกซิเจนลดลง
• สีแดง: อาจปรากฏเมื่อหลอดเลือดคลายตัวและเลือดกลับมาไหลเวียน ทำให้รู้สึกอุ่น ปวด หรือเหมือนมีเข็มเล็ก ๆ ทิ่มบริเวณปลายนิ้ว

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกคนที่จะมีนิ้วมือเปลี่ยนสีครบทั้ง 3 ระยะ บางคนอาจมีเพียงอาการนิ้วซีดสลับกับสีแดง หรือเปลี่ยนเป็นสีม่วงอมฟ้าเท่านั้น

ในผู้ที่มีผิวสีเข้ม การเปลี่ยนสีอาจสังเกตได้ไม่ชัดเจน จึงควรพิจารณาอาการอื่นร่วมด้วย เช่น ความเย็น อาการชา หรือความรู้สึกเจ็บบริเวณปลายนิ้ว

อาการของโรคเรย์โนด์ที่ควรสังเกต

อาการของโรคเรย์โนด์มักเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว โดยเฉพาะเมื่อสัมผัสอากาศเย็นหรืออยู่ในสถานการณ์ที่มีความเครียด

อาการที่อาจพบ ได้แก่

• นิ้วมือหรือนิ้วเท้าเปลี่ยนเป็นสีขาวซีด สีม่วงอมฟ้า หรือสีแดง
• รู้สึกเย็นบริเวณปลายนิ้วมากกว่าปกติ
• มีอาการชาหรือรู้สึกสัมผัสได้น้อยลงชั่วคราว
• ปวดหรือรู้สึกเหมือนเข็มทิ่มบริเวณนิ้วมือ
• รู้สึกตึงหรือปวดเมื่อเลือดกลับมาไหลเวียน
• อาการเกิดซ้ำเมื่อเจอความเย็นหรือมีความเครียด

อาการแต่ละครั้งอาจเป็นอยู่เพียงไม่กี่นาที หรือบางครั้งอาจนานหลายชั่วโมง ขึ้นอยู่กับความรุนแรงและปัจจัยกระตุ้น

ส่วนใหญ่เมื่อร่างกายอบอุ่นขึ้น อาการจะค่อย ๆ ดีขึ้นได้เอง แต่หากนิ้วมือยังซีดหรือคล้ำต่อเนื่อง แม้จะพยายามทำให้อบอุ่นแล้ว ควรได้รับการประเมินจากแพทย์

สาเหตุและปัจจัยที่กระตุ้นโรคเรย์โนด์

ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดของโรคเรย์โนด์ชนิดปฐมภูมิ แต่พบว่ามีปัจจัยหลายอย่างที่เกี่ยวข้องกับการหดตัวของหลอดเลือด และอาจกระตุ้นให้เกิดอาการได้

1. อากาศเย็นและการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ
ความเย็นเป็นสิ่งกระตุ้นที่พบได้บ่อยที่สุด แม้จะเป็นความเย็นที่พบในชีวิตประจำวัน เช่น การอยู่ในห้องปรับอากาศ การล้างมือด้วยน้ำเย็น หรือการหยิบอาหารจากช่องแช่แข็ง ก็อาจทำให้เกิดอาการได้

ผู้ที่มีภาวะเรย์โนด์จึงอาจมีอาการได้แม้ไม่ได้อยู่ในพื้นที่ที่มีอากาศหนาวจัด

2. ความเครียดและความวิตกกังวล
เมื่อเกิดความเครียด ร่างกายจะกระตุ้นระบบประสาทที่มีหน้าที่ควบคุมการตอบสนองต่อความกดดัน ซึ่งอาจส่งผลให้หลอดเลือดหดตัว

ด้วยเหตุนี้ ผู้ป่วยบางรายจึงอาจมีอาการนิ้วมือซีดหรือเย็นได้ แม้อยู่ในสถานที่ที่มีอุณหภูมิปกติ

3. โรคที่ส่งผลต่อหลอดเลือด
ภาวะเรย์โนด์บางรายอาจเกี่ยวข้องกับโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง ซึ่งเป็นกลุ่มโรคที่ระบบภูมิคุ้มกันทำงานผิดปกติและอาจส่งผลกระทบต่อเนื้อเยื่อหรือหลอดเลือดของร่างกาย

ตัวอย่างโรคที่อาจเกี่ยวข้อง ได้แก่

• โรคหนังแข็ง (Systemic Sclerosis) ซึ่งอาจทำให้ผิวหนังและหลอดเลือดเกิดความผิดปกติ
• โรคลูปัส (SLE) หรือโรคแพ้ภูมิตัวเอง
• โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ (Rheumatoid Arthritis)
• กลุ่มอาการโจเกรน (Sjögren's Syndrome) ซึ่งเป็นโรคภูมิคุ้มกันที่อาจส่งผลต่อต่อมน้ำตา ต่อมน้ำลาย และอวัยวะอื่น

อย่างไรก็ตาม การมีอาการเรย์โนด์ไม่ได้หมายความว่าจะต้องเป็นโรคเหล่านี้เสมอไป

4. การสูบบุหรี่และการใช้ยาบางชนิด
นิโคตินในบุหรี่และผลิตภัณฑ์ที่มีนิโคตินสามารถทำให้หลอดเลือดหดตัว จึงอาจกระตุ้นให้อาการเรย์โนด์เกิดขึ้นได้

นอกจากนี้ ยาบางประเภท เช่น ยาลดความดันโลหิตบางชนิด ยารักษาไมเกรน และยารักษาโรคสมาธิสั้นบางชนิด อาจทำให้อาการเกิดขึ้นหรือรุนแรงขึ้นได้เช่นกัน

หากสงสัยว่ายาที่ใช้อยู่เกี่ยวข้องกับอาการ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนปรับเปลี่ยนหรือหยุดยา

5. การทำงานที่ต้องสัมผัสแรงสั่นสะเทือน
ผู้ที่ต้องใช้เครื่องมือสั่นสะเทือนเป็นประจำ เช่น สว่านไฟฟ้า เครื่องเจียร หรือเครื่องจักรบางประเภท อาจมีความเสี่ยงต่อความผิดปกติของหลอดเลือดและเส้นประสาทบริเวณมือ

การสัมผัสแรงสั่นสะเทือนเป็นเวลานานจึงเป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่อาจเกี่ยวข้องกับภาวะเรย์โนด์ชนิดทุติยภูมิ

ใครบ้างที่มีโอกาสเกิดโรคเรย์โนด์

ภาวะเรย์โนด์สามารถพบได้ในคนทั่วไป แต่บางกลุ่มอาจมีโอกาสเกิดภาวะนี้มากกว่ากลุ่มอื่น ได้แก่

• ผู้หญิง: พบโรคเรย์โนด์ชนิดปฐมภูมิได้บ่อยกว่าผู้ชาย
• วัยรุ่นและผู้ใหญ่ตอนต้น: เป็นช่วงวัยที่มักเริ่มพบอาการของชนิดปฐมภูมิ
• ผู้ที่มีคนในครอบครัวเป็นโรคเรย์โนด์: อาจมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้น
• ผู้ที่มีโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง: อาจเกิดภาวะเรย์โนด์ชนิดทุติยภูมิร่วมด้วย
• ผู้ที่ทำงานสัมผัสความเย็นหรือเครื่องมือสั่นสะเทือนเป็นประจำ: อาจมีโอกาสเกิดอาการจากปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการทำงาน

แม้จะอยู่ในกลุ่มดังกล่าว ก็ไม่ได้หมายความว่าจะต้องเป็นโรคเรย์โนด์ การวินิจฉัยยังจำเป็นต้องอาศัยการประเมินอาการและตรวจร่างกายจากแพทย์

วิธีดูแลตัวเองเมื่อมีอาการโรคเรย์โนด์

สำหรับผู้ที่มีอาการไม่รุนแรง การปรับพฤติกรรมและหลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้นเป็นวิธีสำคัญที่อาจช่วยลดความถี่และความรุนแรงของอาการได้

เมื่อเริ่มมีอาการนิ้วมือซีดหรือชา ควรทำอย่างไร
หากมีอาการหลังสัมผัสความเย็น ควรทำให้ร่างกายกลับมาอบอุ่นอย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยสามารถปฏิบัติได้ดังนี้

1. ย้ายออกจากบริเวณที่มีอากาศเย็นไปยังสถานที่อบอุ่น
2. สอดมือไว้ใต้รักแร้เพื่อใช้ความอบอุ่นจากร่างกายช่วยให้นิ้วมืออุ่นขึ้น
3. ใช้น้ำอุ่นที่ไม่ร้อนจัดช่วยเพิ่มความอบอุ่นให้มือ
4. ขยับนิ้วมือเบา ๆ เพื่อช่วยให้เลือดไหลเวียน
5. ผ่อนคลายร่างกายและลดความเครียดหากเป็นสิ่งกระตุ้นอาการ

ควรหลีกเลี่ยงการใช้น้ำร้อนจัดหรือวางมือใกล้แหล่งความร้อนโดยตรง เพราะหากนิ้วมือกำลังชา อาจทำให้ไม่รู้สึกถึงความร้อนและเกิดแผลไหม้ได้

วิธีลดโอกาสเกิดอาการในชีวิตประจำวัน

รักษาความอบอุ่นของร่างกาย
สวมเสื้อผ้าให้เหมาะสมกับอุณหภูมิ และใช้ถุงมือหรือถุงเท้าเมื่อต้องอยู่ในบริเวณที่มีอากาศเย็น โดยเฉพาะผู้ที่ต้องอยู่ในห้องปรับอากาศเป็นเวลานาน

หลีกเลี่ยงการเปลี่ยนอุณหภูมิอย่างรวดเร็ว
การเดินจากพื้นที่ร้อนเข้าสู่ห้องที่เย็นจัดอาจกระตุ้นอาการได้ จึงควรเตรียมเสื้อคลุมหรืออุปกรณ์กันหนาวไว้เมื่อจำเป็น

ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
การออกกำลังกายที่เหมาะสมช่วยส่งเสริมสุขภาพหัวใจและระบบไหลเวียนเลือดโดยรวม รวมถึงช่วยผ่อนคลายความเครียดได้

หลีกเลี่ยงบุหรี่และนิโคติน
การงดสูบบุหรี่ช่วยลดปัจจัยที่อาจกระตุ้นให้หลอดเลือดหดตัว และส่งผลดีต่อสุขภาพหลอดเลือดโดยรวม

จัดการความเครียด
การฝึกหายใจช้า ๆ ทำกิจกรรมผ่อนคลาย หรือออกกำลังกายเบา ๆ อาจช่วยลดการกระตุ้นอาการจากความเครียดได้

สังเกตการดื่มเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน
คาเฟอีนอาจกระตุ้นอาการในบางคน หากสังเกตว่ามีอาการหลังดื่มกาแฟ ชา หรือเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน ควรพิจารณาลดปริมาณตามความเหมาะสม

โรคเรย์โนด์รักษาอย่างไร

การรักษาโรคเรย์โนด์ขึ้นอยู่กับว่าเป็นชนิดใด อาการรุนแรงเพียงใด และมีโรคอื่นที่เกี่ยวข้องหรือไม่

สำหรับผู้ที่มีอาการเล็กน้อย แพทย์อาจแนะนำให้เริ่มจากการรักษาความอบอุ่นของร่างกายและหลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้น ซึ่งอาจเพียงพอต่อการควบคุมอาการในชีวิตประจำวัน

แต่หากอาการเกิดบ่อย รุนแรง หรือรบกวนการใช้ชีวิต แพทย์อาจพิจารณาใช้ยาที่ช่วยให้หลอดเลือดคลายตัว เพื่อเพิ่มการไหลเวียนเลือดบริเวณปลายนิ้ว

ตัวอย่างยาที่อาจนำมาใช้ ได้แก่ ยากลุ่ม Calcium Channel Blockers เช่น Nifedipine ซึ่งช่วยลดการหดตัวของหลอดเลือด อย่างไรก็ตาม ยาเหล่านี้อาจมีผลข้างเคียงและจำเป็นต้องใช้ภายใต้คำแนะนำของแพทย์

ในกรณีที่เป็นโรคเรย์โนด์ชนิดทุติยภูมิ แพทย์จะประเมินและรักษาโรคที่เป็นสาเหตุร่วมด้วย โดยเฉพาะโรคที่ส่งผลต่อหลอดเลือดหรือระบบภูมิคุ้มกัน

ผู้ที่มีอาการรุนแรงมากอาจต้องได้รับการรักษาเฉพาะทางเพิ่มเติม เพื่อช่วยเพิ่มการไหลเวียนเลือดและลดความเสี่ยงต่อการเกิดแผลบริเวณปลายนิ้ว

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

หากมีอาการนิ้วมือเปลี่ยนสีเมื่อเจอความเย็นเป็นครั้งแรก ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินสาเหตุ โดยเฉพาะเมื่อมีอาการเกิดซ้ำบ่อยหรือมีลักษณะผิดปกติ

ควรเข้ารับการตรวจหากพบว่า

• อาการเกิดบ่อยขึ้นหรือรุนแรงกว่าเดิม
• นิ้วมือเปลี่ยนสีเฉพาะข้างใดข้างหนึ่ง
• มีอาการจนรบกวนการทำงานหรือกิจกรรมประจำวัน
• เริ่มมีอาการครั้งแรกเมื่ออายุมากกว่า 30 ปี
• มีอาการปวดข้อ ผื่นผิวหนัง หรือกล้ามเนื้ออ่อนแรงร่วมด้วย
• มีโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเองหรือสงสัยว่าอาการเกี่ยวข้องกับยาที่ใช้
• เด็กอายุต่ำกว่า 12 ปีมีอาการที่สงสัยว่าเป็นภาวะเรย์โนด์

แพทย์จะซักประวัติ ตรวจร่างกาย และอาจพิจารณาตรวจเลือดหรือใช้เครื่องมือขยายภาพตรวจหลอดเลือดฝอยบริเวณโคนเล็บ เพื่อช่วยแยกภาวะเรย์โนด์ชนิดปฐมภูมิออกจากชนิดทุติยภูมิ

โรคเรย์โนด์สามารถหายได้หรือไม่

ผู้ที่เป็นโรคเรย์โนด์ชนิดปฐมภูมิส่วนใหญ่มักมีอาการไม่รุนแรง และสามารถใช้ชีวิตประจำวันได้ตามปกติเมื่อรู้จักหลีกเลี่ยงปัจจัยกระตุ้น บางรายอาจมีอาการลดลงเมื่อเวลาผ่านไป

ส่วนผู้ที่เป็นชนิดทุติยภูมิ การควบคุมอาการอาจขึ้นอยู่กับโรคที่เป็นสาเหตุร่วมด้วย จึงควรติดตามการรักษาตามคำแนะนำของแพทย์

แม้ภาวะเรย์โนด์อาจไม่หายไปอย่างถาวรในผู้ป่วยทุกคน แต่การดูแลตัวเองและรักษาอย่างเหมาะสมสามารถช่วยลดอาการและลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนได้

สรุป

โรคเรย์โนด์ (Raynaud's Phenomenon) เป็นภาวะที่หลอดเลือดบริเวณปลายนิ้วมือและนิ้วเท้าหดตัวมากกว่าปกติเมื่อสัมผัสความเย็นหรือเกิดความเครียด ทำให้เลือดไหลเวียนลดลงชั่วคราว และอาจมีอาการนิ้วซีด เปลี่ยนเป็นสีม่วงอมฟ้า ชา หรือปวดร่วมด้วย

ผู้ที่มีอาการส่วนใหญ่มักสามารถควบคุมอาการได้ด้วยการรักษาความอบอุ่นของร่างกาย หลีกเลี่ยงความเย็น งดสูบบุหรี่ และจัดการความเครียด อย่างไรก็ตาม ภาวะเรย์โนด์บางรายอาจเกี่ยวข้องกับโรคอื่นที่ส่งผลต่อหลอดเลือด จึงไม่ควรสรุปสาเหตุจากอาการเพียงอย่างเดียว

หากสังเกตว่านิ้วมือเปลี่ยนสีบ่อยครั้ง มีอาการรุนแรงขึ้น หรือเริ่มกระทบต่อการใช้ชีวิต ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินอย่างเหมาะสม โดยเฉพาะเมื่อมีอาการปวดรุนแรงหรือสีผิวผิดปกติไม่ดีขึ้นหลังทำให้ร่างกายอบอุ่น

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

อ้างอิง

1. National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Raynaud's Phenomenon.
2. National Health Service (NHS). Raynaud's.
3. American College of Rheumatology (ACR). Raynaud's Phenomenon.