Superior Mesenteric Artery Syndrome (SMAS) ภาวะหลอดเลือดแดงกดทับลำไส้เล็กส่วนต้น สาเหตุ อาการ และการรักษา

อาการปวดท้องหลังรับประทานอาหาร คลื่นไส้ อาเจียน หรือรู้สึกอิ่มเร็ว เป็นอาการที่พบได้ในโรคระบบทางเดินอาหารหลายชนิด เช่น โรคกระเพาะอาหาร ภาวะอาหารไม่ย่อย หรือความผิดปกติของการเคลื่อนไหวในระบบทางเดินอาหาร อย่างไรก็ตาม ในบางกรณีอาการเหล่านี้อาจเกี่ยวข้องกับภาวะที่พบได้น้อยอย่าง Superior Mesenteric Artery Syndrome (SMAS)

SMAS เป็นภาวะที่ลำไส้เล็กส่วนต้นถูกกดทับระหว่างหลอดเลือดแดงใหญ่ในช่องท้องกับหลอดเลือดแดงที่ไปเลี้ยงลำไส้ ส่งผลให้อาหารและของเหลวเคลื่อนผ่านลำไส้ได้ลำบาก ผู้ป่วยอาจมีอาการปวดท้อง อาเจียน รับประทานอาหารได้น้อย และน้ำหนักลดอย่างต่อเนื่อง

แม้ภาวะนี้จะพบได้ไม่บ่อย แต่หากไม่ได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างเหมาะสม อาจนำไปสู่ภาวะขาดสารอาหาร ขาดน้ำ หรือการอุดตันของลำไส้ที่รุนแรงขึ้นได้

Superior Mesenteric Artery Syndrome (SMAS) คืออะไร

Superior Mesenteric Artery Syndrome หรือ SMAS เป็นภาวะที่ลำไส้เล็กส่วนต้นบริเวณส่วนที่สามของลำไส้เล็กส่วนต้น (Third Part of Duodenum) ถูกกดทับระหว่างหลอดเลือดแดงใหญ่ในช่องท้อง (Abdominal Aorta) และหลอดเลือดแดงเมเซนเทอริกส่วนบน (Superior Mesenteric Artery: SMA)

โดยปกติ หลอดเลือดแดงทั้งสองจะทำมุมแยกออกจากกัน และมีเนื้อเยื่อไขมันทำหน้าที่ช่วยรองรับระยะห่างระหว่างหลอดเลือด ทำให้ลำไส้เล็กสามารถผ่านบริเวณดังกล่าวได้โดยไม่ถูกกดทับ

แต่เมื่อมุมระหว่างหลอดเลือดแคบลง หรือเนื้อเยื่อไขมันบริเวณนี้ลดลงมาก ลำไส้เล็กส่วนต้นอาจถูกบีบจนเกิดการอุดกั้นบางส่วนหรือรุนแรงได้

ภาวะนี้มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า Wilkie Syndrome และจัดเป็นสาเหตุที่พบได้น้อยของการอุดตันในระบบทางเดินอาหารส่วนต้น

ทำไมภาวะ SMAS จึงสำคัญ

SMAS อาจส่งผลต่อความสามารถในการรับประทานอาหารและการดูดซึมสารอาหารของร่างกาย โดยเฉพาะในผู้ที่มีอาการต่อเนื่องเป็นเวลานาน

เมื่ออาหารผ่านลำไส้เล็กส่วนต้นได้ยาก ผู้ป่วยอาจรับประทานอาหารได้น้อยลง เพราะรู้สึกแน่นท้องหรืออาเจียนหลังอาหาร ส่งผลให้น้ำหนักลดและเนื้อเยื่อไขมันรอบหลอดเลือดลดลงตามไปด้วย

การลดลงของไขมันบริเวณดังกล่าวอาจทำให้การกดทับลำไส้รุนแรงขึ้น เกิดเป็นวงจรที่ทำให้ผู้ป่วยรับประทานอาหารได้น้อยและน้ำหนักลดลงเรื่อย ๆ

หากภาวะนี้รุนแรงหรือไม่ได้รับการรักษา อาจเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น ภาวะขาดน้ำ ความผิดปกติของเกลือแร่ ภาวะทุพโภชนาการ และการขยายตัวของกระเพาะอาหารหรือลำไส้ส่วนต้นจากการอุดกั้น

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยงของ SMAS

ภาวะ SMAS เกี่ยวข้องกับการลดลงของมุมหรือระยะห่างระหว่างหลอดเลือดแดงใหญ่ในช่องท้องกับหลอดเลือดแดงเมเซนเทอริกส่วนบน โดยมีปัจจัยที่อาจเกี่ยวข้องดังนี้

1. น้ำหนักลดลงอย่างรวดเร็ว
การลดน้ำหนักอย่างรวดเร็วเป็นปัจจัยสำคัญที่พบร่วมกับ SMAS เนื่องจากอาจทำให้ไขมันที่ช่วยรองรับบริเวณระหว่างหลอดเลือดลดลง ส่งผลให้ลำไส้เล็กส่วนต้นถูกกดทับได้ง่ายขึ้น

การลดน้ำหนักดังกล่าวอาจเกิดจากการเจ็บป่วยเรื้อรัง ภาวะขาดสารอาหาร หรือภาวะที่ทำให้รับประทานอาหารได้น้อยเป็นเวลานาน

2. ภาวะทุพโภชนาการ
ผู้ที่ได้รับพลังงานและสารอาหารไม่เพียงพอเป็นเวลานาน อาจมีปริมาณไขมันในช่องท้องลดลง ซึ่งส่งผลต่อโครงสร้างที่ช่วยพยุงลำไส้และหลอดเลือด

3. การเจริญเติบโตอย่างรวดเร็วในวัยรุ่น
SMAS สามารถพบได้ในวัยรุ่นบางราย โดยเฉพาะช่วงที่ร่างกายมีการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็วและมีรูปร่างผอม ซึ่งอาจทำให้สัดส่วนของเนื้อเยื่อไขมันกับโครงสร้างภายในช่องท้องเปลี่ยนแปลงไป

อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าวัยรุ่นที่มีรูปร่างผอมทุกคนจะมีความเสี่ยงเกิดภาวะนี้

4. การผ่าตัดกระดูกสันหลัง
ภาวะ SMAS อาจเกิดขึ้นภายหลังการผ่าตัดแก้ไขความผิดรูปของกระดูกสันหลัง เช่น การผ่าตัดรักษากระดูกสันหลังคด เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงตำแหน่งและความตึงของโครงสร้างภายในช่องท้องอาจส่งผลต่อมุมระหว่างหลอดเลือด

5. ความผิดปกติทางกายวิภาค
ผู้ป่วยบางรายอาจมีลักษณะทางกายวิภาคที่ทำให้เกิดการกดทับลำไส้ได้ง่าย เช่น ตำแหน่งของหลอดเลือดหรือโครงสร้างที่ยึดลำไส้แตกต่างจากปกติ

6. โรคเรื้อรังหรือภาวะที่ทำให้น้ำหนักลด
โรคหรือภาวะบางชนิดที่ทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำหนักอย่างมาก เช่น โรคมะเร็ง โรคที่ทำให้ดูดซึมสารอาหารผิดปกติ หรือภาวะเจ็บป่วยรุนแรง อาจเพิ่มโอกาสเกิด SMAS ในผู้ป่วยบางราย

อาการของ Superior Mesenteric Artery Syndrome

อาการของ SMAS อาจเกิดขึ้นแบบเฉียบพลันหรือค่อย ๆ เป็นมากขึ้น โดยความรุนแรงขึ้นอยู่กับระดับการกดทับลำไส้และการอุดกั้นที่เกิดขึ้น

อาการที่พบได้ ได้แก่

• ปวดท้องส่วนบน: มักปวดบริเวณลิ้นปี่หรือกลางท้อง และอาจมีอาการมากขึ้นหลังรับประทานอาหาร
• คลื่นไส้และอาเจียน: อาจเกิดขึ้นหลังรับประทานอาหาร เนื่องจากอาหารเคลื่อนผ่านลำไส้ได้ยาก
• อิ่มเร็วผิดปกติ: รับประทานอาหารได้เพียงเล็กน้อยก็รู้สึกอิ่มหรือแน่นท้อง
• ท้องอืดและแน่นท้อง: เกิดจากอาหารและของเหลวค้างอยู่ในกระเพาะอาหารหรือลำไส้ส่วนต้น
• น้ำหนักลด: อาจเกิดจากการรับประทานอาหารได้น้อยลงหรือหลีกเลี่ยงอาหารเพราะกลัวอาการปวดท้อง
• อาการเปลี่ยนแปลงตามท่าทาง: ผู้ป่วยบางรายอาจรู้สึกดีขึ้นเมื่อนอนตะแคงซ้าย นอนคว่ำ หรืออยู่ในท่างอเข่าเข้าหาหน้าอก

อาการเหล่านี้ไม่จำเพาะต่อ SMAS และสามารถพบได้ในโรคระบบทางเดินอาหารอื่น ๆ จึงจำเป็นต้องได้รับการตรวจประเมินเพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง

อาการแบบไหนควรรีบไปโรงพยาบาล

แม้ผู้ป่วย SMAS บางรายอาจมีอาการเรื้อรังที่ไม่รุนแรงมาก แต่หากเกิดการอุดตันของลำไส้หรือภาวะแทรกซ้อน อาจจำเป็นต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน

ควรรีบไปโรงพยาบาลทันทีหากมีอาการดังต่อไปนี้

• ปวดท้องรุนแรงหรือปวดท้องมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง
• อาเจียนซ้ำหลายครั้งจนไม่สามารถรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำได้
• ท้องบวมตึงมากร่วมกับอาการปวดท้อง
• มีอาการขาดน้ำ เช่น ปัสสาวะน้อยมาก เวียนศีรษะรุนแรง หรืออ่อนเพลียมาก
• อาเจียนเป็นเลือดหรือมีลักษณะคล้ายกากกาแฟ
• มีอาการหน้ามืด เป็นลม หรือซึมลง

สำหรับผู้ที่มีอาการปวดท้องหลังอาหารร่วมกับน้ำหนักลดอย่างต่อเนื่อง แม้ยังไม่มีอาการฉุกเฉิน ก็ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุโดยไม่ปล่อยทิ้งไว้เป็นเวลานาน

การวินิจฉัย SMAS แพทย์ตรวจอย่างไร

การวินิจฉัย SMAS จำเป็นต้องอาศัยการซักประวัติ ตรวจร่างกาย และการตรวจทางรังสีวิทยาร่วมกัน เนื่องจากอาการของโรคมีความคล้ายคลึงกับความผิดปกติของระบบทางเดินอาหารหลายชนิด

1. การซักประวัติและตรวจร่างกาย
แพทย์จะสอบถามลักษณะอาการปวดท้อง ความสัมพันธ์กับการรับประทานอาหาร ประวัติการอาเจียน การเปลี่ยนแปลงของน้ำหนัก และโรคประจำตัว รวมถึงประวัติการผ่าตัดที่อาจเกี่ยวข้อง

การตรวจร่างกายอาจพบภาวะน้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ อาการขาดน้ำ หรือท้องอืดจากการคั่งของอาหารและของเหลว

2. การตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT Scan)
CT Scan เป็นการตรวจสำคัญในการประเมิน SMAS เนื่องจากสามารถแสดงตำแหน่งของลำไส้และหลอดเลือด รวมถึงวัดมุมและระยะห่างระหว่างหลอดเลือดแดงใหญ่ในช่องท้องกับหลอดเลือดแดงเมเซนเทอริกส่วนบน

โดยทั่วไป มุมระหว่างหลอดเลือดทั้งสองอยู่ที่ประมาณ 38–65 องศา แต่ในผู้ป่วย SMAS อาจพบมุมแคบลงมาก โดยมักต่ำกว่า 22–25 องศา และมีระยะห่างระหว่างหลอดเลือดลดลงเหลือน้อยกว่า 8 มิลลิเมตร

อย่างไรก็ตาม การพบมุมหลอดเลือดแคบเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอสำหรับการวินิจฉัย SMAS แพทย์ต้องพิจารณาอาการและหลักฐานการอุดกั้นของลำไส้ร่วมด้วย

3. การตรวจทางเดินอาหารด้วยสารทึบรังสี
การตรวจ Upper Gastrointestinal Series เป็นการให้ผู้ป่วยรับสารทึบรังสีและถ่ายภาพเอกซเรย์ เพื่อติดตามการเคลื่อนผ่านของสารในกระเพาะอาหารและลำไส้เล็กส่วนต้น

การตรวจนี้อาจช่วยแสดงตำแหน่งที่มีการอุดกั้นและการขยายตัวของลำไส้บริเวณก่อนถึงจุดที่ถูกกดทับ

4. การส่องกล้องทางเดินอาหารส่วนต้น
การส่องกล้องอาจใช้เพื่อตรวจหาความผิดปกติอื่น ๆ เช่น แผลในกระเพาะอาหาร การตีบของลำไส้ หรือความผิดปกติที่อาจทำให้เกิดอาการคล้าย SMAS

อย่างไรก็ตาม การส่องกล้องเพียงอย่างเดียวไม่สามารถยืนยันการวินิจฉัย SMAS ได้ในทุกราย

5. การตรวจเลือด
แพทย์อาจตรวจเลือดเพื่อประเมินภาวะขาดน้ำ ความผิดปกติของเกลือแร่ และภาวะขาดสารอาหาร โดยเฉพาะผู้ป่วยที่อาเจียนบ่อยหรือรับประทานอาหารได้น้อยเป็นเวลานาน

แนวทางการรักษา Superior Mesenteric Artery Syndrome

การรักษา SMAS ขึ้นอยู่กับความรุนแรงของการอุดกั้น ภาวะโภชนาการ สาเหตุที่เกี่ยวข้อง และการตอบสนองต่อการรักษาของผู้ป่วยแต่ละราย

โดยทั่วไป แพทย์มักเริ่มจากการรักษาแบบไม่ผ่าตัดก่อน หากไม่มีข้อบ่งชี้ที่จำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดอย่างเร่งด่วน

1. การฟื้นฟูภาวะโภชนาการ
การฟื้นฟูภาวะโภชนาการเป็นส่วนสำคัญของการรักษา โดยเฉพาะผู้ป่วยที่มีน้ำหนักลดหรือขาดสารอาหาร

เป้าหมายคือช่วยให้ร่างกายได้รับพลังงานและสารอาหารอย่างเพียงพอ เพิ่มน้ำหนักอย่างเหมาะสม และช่วยฟื้นฟูเนื้อเยื่อไขมันบริเวณระหว่างหลอดเลือด ซึ่งอาจช่วยลดการกดทับลำไส้ได้

แพทย์และนักกำหนดอาหารอาจพิจารณาให้รับประทานอาหารมื้อเล็กแต่บ่อยครั้ง หรือใช้อาหารทางการแพทย์ที่มีพลังงานเหมาะสมตามความสามารถในการรับประทานของผู้ป่วย

ในรายที่มีการอุดกั้นมาก การรับประทานอาหารตามปกติอาจไม่ปลอดภัยและจำเป็นต้องได้รับการดูแลในโรงพยาบาล

2. การให้อาหารทางสายให้อาหาร
หากผู้ป่วยไม่สามารถรับประทานอาหารได้เพียงพอ แพทย์อาจพิจารณาให้อาหารผ่านสายให้อาหารที่ผ่านตำแหน่งลำไส้ถูกกดทับ เพื่อให้สารอาหารเข้าสู่ลำไส้ส่วนปลายได้โดยตรง

ในผู้ป่วยบางรายที่ไม่สามารถใช้งานระบบทางเดินอาหารได้อย่างเหมาะสม อาจจำเป็นต้องได้รับสารอาหารทางหลอดเลือดดำชั่วคราว

3. การให้สารน้ำและแก้ไขความผิดปกติของเกลือแร่
ผู้ป่วยที่อาเจียนมากหรือมีภาวะขาดน้ำอาจจำเป็นต้องได้รับสารน้ำทางหลอดเลือดดำ รวมถึงการแก้ไขระดับเกลือแร่ที่ผิดปกติ

หากมีอาหารและของเหลวคั่งอยู่ในกระเพาะอาหารมาก แพทย์อาจใส่สายผ่านจมูกเข้าสู่กระเพาะอาหารเพื่อระบายสิ่งคั่งค้างและลดแรงดันภายในทางเดินอาหาร

4. การปรับท่าทางหลังรับประทานอาหาร
ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการดีขึ้นเมื่ออยู่ในท่าที่ช่วยลดแรงกดบริเวณลำไส้ เช่น นอนตะแคงซ้าย หรืองอเข่าเข้าหาหน้าอก

อย่างไรก็ตาม การปรับท่าทางเป็นเพียงมาตรการช่วยบรรเทาอาการในผู้ป่วยบางราย ไม่สามารถใช้ทดแทนการรักษาทางการแพทย์ได้ และควรปฏิบัติตามคำแนะนำของทีมรักษา

5. การผ่าตัดรักษา SMAS
หากผู้ป่วยไม่ตอบสนองต่อการรักษาแบบไม่ผ่าตัด มีอาการอุดกั้นต่อเนื่อง หรือมีภาวะแทรกซ้อน แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัด

วิธีที่ใช้บ่อยคือ Duodenojejunostomy ซึ่งเป็นการผ่าตัดเชื่อมต่อลำไส้เล็กส่วนต้นเข้ากับลำไส้เล็กส่วนถัดไป เพื่อให้อาหารสามารถผ่านข้ามบริเวณที่ถูกกดทับได้

การผ่าตัดอาจทำผ่านกล้องหรือวิธีเปิดหน้าท้องตามความเหมาะสม โดยแพทย์จะพิจารณาจากสภาพร่างกาย ลักษณะทางกายวิภาค และความเสี่ยงของผู้ป่วย

SMAS สามารถรักษาให้ดีขึ้นได้หรือไม่

ผู้ป่วย SMAS จำนวนมากสามารถมีอาการดีขึ้นได้เมื่อได้รับการรักษาที่เหมาะสม โดยเฉพาะเมื่อสามารถแก้ไขภาวะขาดสารอาหารและฟื้นฟูน้ำหนักได้สำเร็จ

ผู้ป่วยบางรายอาจตอบสนองต่อการรักษาแบบไม่ผ่าตัด ขณะที่บางรายจำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดเพื่อแก้ไขการอุดกั้น

ผลการรักษาขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ระยะเวลาที่มีอาการ ความรุนแรงของโรค ภาวะโภชนาการ และโรคประจำตัวที่เกี่ยวข้อง

แม้ผู้ป่วยจะมีอาการดีขึ้นแล้ว แต่ยังควรติดตามผลการรักษาและภาวะโภชนาการตามคำแนะนำของแพทย์ เนื่องจากอาการอาจกลับมาเป็นซ้ำได้ในบางราย

วิธีดูแลตัวเองสำหรับผู้ป่วย SMAS

การดูแลตัวเองควรดำเนินควบคู่กับการรักษาของแพทย์ โดยเฉพาะการดูแลด้านโภชนาการและการติดตามอาการ

แนวทางที่อาจช่วยดูแลสุขภาพของผู้ป่วย ได้แก่

• รับประทานอาหารตามแผนโภชนาการ: ผู้ที่แพทย์อนุญาตให้รับประทานอาหารทางปากอาจได้รับคำแนะนำให้แบ่งอาหารเป็นมื้อเล็ก ๆ และรับประทานบ่อยขึ้น
• รักษาน้ำหนักให้อยู่ในระดับเหมาะสม: หลีกเลี่ยงการลดน้ำหนักอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะผู้ที่เคยมีภาวะ SMAS
• ติดตามน้ำหนักและอาการ: สังเกตการเปลี่ยนแปลงของน้ำหนัก อาการปวดท้อง คลื่นไส้ และความสามารถในการรับประทานอาหาร
• ปฏิบัติตามคำแนะนำเรื่องท่าทาง: หากแพทย์แนะนำให้ปรับท่าทางเพื่อลดอาการ ควรปฏิบัติตามอย่างเหมาะสม
• พบแพทย์ตามนัด: เพื่อประเมินการฟื้นตัว ภาวะโภชนาการ และการตอบสนองต่อการรักษา

ผู้ป่วยไม่ควรพยายามเพิ่มปริมาณอาหารด้วยตนเองในขณะที่มีอาการอาเจียนมากหรือสงสัยว่าลำไส้อุดตัน เพราะอาจทำให้อาการรุนแรงขึ้นได้

สรุป

Superior Mesenteric Artery Syndrome (SMAS) เป็นภาวะที่พบได้น้อย เกิดจากลำไส้เล็กส่วนต้นถูกกดทับระหว่างหลอดเลือดแดงใหญ่ในช่องท้องกับหลอดเลือดแดงเมเซนเทอริกส่วนบน ส่งผลให้อาหารและของเหลวเคลื่อนผ่านลำไส้ได้ลำบาก

อาการสำคัญ ได้แก่ ปวดท้องหลังรับประทานอาหาร คลื่นไส้ อาเจียน อิ่มเร็ว และน้ำหนักลด โดยปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญคือการสูญเสียน้ำหนักอย่างรวดเร็วและภาวะขาดสารอาหาร

การวินิจฉัยต้องอาศัยอาการร่วมกับการตรวจทางรังสีวิทยา ส่วนการรักษามักเริ่มจากการฟื้นฟูโภชนาการ การให้สารน้ำ และการดูแลเพื่อลดการอุดกั้น หากไม่ตอบสนองต่อการรักษา แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัด

ผู้ที่มีอาการปวดท้องหลังอาหารร่วมกับน้ำหนักลดอย่างต่อเนื่องควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ โดยเฉพาะหากมีอาการอาเจียนรุนแรงหรือไม่สามารถรับประทานอาหารและดื่มน้ำได้ ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที

จัดทำโดย: ภญ. ปุณยนุช อังคะนาวิน

แหล่งอ้างอิง

1. Cleveland Clinic. Superior Mesenteric Artery (SMA) Syndrome: Symptoms & Treatment
2. Goosenberg E, Collier SA. Superior Mesenteric Artery Syndrome. StatPearls. National Center for Biotechnology Information (NCBI). Updated 2026.
3. National Center for Biotechnology Information (NCBI). Superior Mesenteric Artery Syndrome. MedGen.