สุขภาพจิตของผู้สูงอายุ

สุขภาพจิตของผู้สูงอายุ 

บ่อยครั้งที่ผู้ดูแลหาวิธีรับมือกับบุคลิกของผู้สูงอายุที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม ผู้ดูแลจำเป็นต้องทำความเข้าใจว่าผู้สูงอายุต้องพบเจอกับปัญหาหลายๆ ด้าน ทั้งภาวะความเครียด ความวิตกกังวล ความเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนในร่างกายจากภาวะร่างกายที่เสื่อมถอยลง ผู้สูงอายุบางรายอาจมีภาวะซึมเศร้าอย่างไม่รู้ตัว ผู้ดูแลต้องหมั่นสังเกตลักษณะท่าทางที่เป็นสัญญาณในเรื่องสุขภาพจิตของผู้สูงอายุ

การเปลี่ยนแปลงที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพจิตผู้สูงอายุ

·      ด้านร่างกาย อวัยวะต่างๆของผู้สูงอายุมีความเสื่อมลง เช่น ความจำที่แย่ลง การได้ยินเสียงที่ลดลง สายตาแย่ลง การเคลื่อนไหวของร่างกายมีข้อจำกัดทำให้ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ จำเป็นต้องพึ่งพาคนอื่น

·      ด้านอารมณ์และจิตใจ ผู้สูงอายุจะมีอาการซึมเศร้า ขี้หงุดหงิด ขี้ระแวง วิตกกังวลได้ง่าย โกรธง่าย เอาแต่ใจ เกิดขึ้นจากความเสื่อมของสมองและระดับฮอร์โมนในร่างกายที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม การเผชิญกับความสูญเสียต่างๆ หรือเจอเหตุการณ์ที่กระทบจิตใจ

·      ด้านสังคม บทบาททางสังคมของผู้สูงอายุลดลง ทำให้สูญเสียความมั่นคงในชีวิต รู้สึกว่าตัวเองนั้นหมดความสำคัญในสังคม ไม่ได้รับความสนใจเหมือนเมื่อก่อน ทำให้อยู่ในสภาวะที่ด้อยค่าตัวเอง สูญเสียความภาคภูมิใจในตนเอง รู้สึกว่าตนเองกำลังเริ่มเป็นภาระของครอบครัวและไม่สะดวกเดินทางไปไหนมาไหนเพราะปัญหาทางสุขภาพ

·      ความเจ็บป่วยด้วยโรคเรื้อรัง หรือโรคที่รักษาไม่หาย เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง มะเร็ง โรคสมองเสื่อม ทำให้ผู้สูงอายุเกิดปัญหาทางด้านจิตใจตามมา รู้สึกเบื่อหน่ายในการรักษาที่ยืดเยื้อ เจ็บตัว มีค่าใช้จ่ายที่สูง โดยที่มีผลการรักษาไม่หายขาด ผู้สูงอายุจึงไม่ยอมร่วมมือในการรักษา ทำให้อาการทรุดหนักอย่างรวดเร็ว ทนทุกข์ทรมาน มีคุณภาพชีวิตแย่ลง

สุขภาพจิตที่พบได้บ่อยในผู้สูงอายุ

·      อารมณ์แปรปรวน เป็นการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ที่รวดเร็ว ผู้สูงอายุจะมีหลากหลายอารมณ์ เช่น อาจจะรู้สึกเศร้า รู้สึกมีความสุข หรืออาจร้องไห้สลับไปมาโดยไม่มีสาเหตุหรือเหตุผล โดยการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์นี้อาจเกิดขึ้นได้ตามธรรมชาติ หรือเกี่ยวข้องกับอาการเจ็บป่วย ความเปลี่ยนแปลงภายในร่างกาย ความผิดปกติของระดับฮอร์โมนในร่างกาย ความเครียด การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญในชีวิต หรือแม้แต่โรคจิตเวชบางชนิด

·      ความเครียด วิตกกังวล ผู้สูงอายุจะรู้สึกเครียด และวิตกกังวลได้ง่าย เนื่องจากปรับตัวกับการเปลี่ยนแปลงได้ยาก จึงมักแสดงออกเป็นความกลัวขาดความเชื่อมั่นในตัวเอง ความเครียด วิตกกังวลอาจแสดงออกทางร่างกาย เช่น ปวดศีรษะ ท้องเสีย ท้องผูก เบื่ออาหาร อาหารไม่ย่อย เป็นต้น แสดงออกด้านพฤติกรรม เช่น จู้จี้ ขี้บ่น มีเรื่องขัดแย้งกับผู้อื่นบ่อยครั้งแยกตัวจากสังคม

·      โรคซึมเศร้าในผู้สูงอายุ เป็นการเจ็บป่วยทางจิตใจชนิดหนึ่งเมื่อเกิดขึ้น จะทำให้ผู้สูงอายุไม่มีความสุข หดหู่ เบื่อหน่ายสิ่งต่างๆ รอบตัว มองโลกในแง่ร้าย ชอบอยู่เงียบๆ ตามลำพัง มองว่าตนไม่มีคุณค่า บางรายมีอาการ หงุดหงิด โมโหง่าย เอาแต่ใจตนเอง น้อยใจง่าย อาการทาง จิตใจส่งผลให้เกิดอาการทางร่างกาย เช่น นอนไม่หลับ อ่อนเพลีย ไม่สดชื่น เบื่ออาหาร ชอบพูดเรื่องเศร้าๆ ในรายที่มีอาการรุนแรงอาจมีความคิดทำร้ายตนเองได้

อาการของผู้สูงอายุที่ต้องดูแลอย่างใกล้ชิด

·      การดำเนินชีวิตประจำวันที่เปลี่ยนไปจากเดิม เช่น การรับประทานอาหารที่ผิดปกติที่เปลี่ยนไป อาจจะรับประทานมากขึ้นกว่าเดิม หรือบางคนรับประทานน้อยลง เบื่ออาหาร ซูบผอมลงทั้งที่ไม่มีปัญหาทางร่างกาย

·      การนอนที่ผิดปกติ อาจจะมีการนอนหลับมากกว่าปกติ หรือบางคนก็นอนไม่หลับ รู้สึกนอนไม่เต็มอิ่ม ง่วงตลอดเวลาไม่สดชื่น

·      อารมณ์ และบุคลิกภาพผิดปกติ เช่น หงุดหงิดบ่อยขึ้น ซึมเศร้า เงียบขรึม เคร่งเครียด ฉุนเฉียว ไม่พูดไม่จา วิตกกังวลมากขึ้นกว่าเดิมจนสังเกตเห็นได้ เป็นต้น

·      มีอาการเจ็บป่วยทางกายซึ่งหาสาเหตุไม่พบ เรื่องนี้ผู้ดูแลควรสังเกตให้มาก เพราะโรคบางอย่างยังตรวจไม่พบอาจเป็นอาการแอบแฝงของโรคร้ายแรงบางชนิดได้ เช่น อาการปวดเมื่อยตามตัว ปวดศีรษะ ปวดกระดูก วิงเวียนศีรษะ ปวดท้อง เป็นต้น

แนวทางการดูแลสุขภาพจิตใจของผู้สูงอายุ

·      การให้เกียรติ ยอมรับในการตัดสินใจ และให้ความสำคัญกับผู้สูงอายุ เช่น คอยซักถามเรื่องสุขภาพและความเป็นอยู่ ชวนคุยเล่าเรื่องสนุกๆ ให้ท่านฟังเป็นประจำ เพื่อทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกว่าตนเองมีคนสนใจ

·      หากิจกรรมให้ผู้สูงอายุทำ เป็นสิ่งที่ทำแล้วเพลิดเพลิน สิ่งที่ท่านชอบและสนใจที่จะทำ หมั่นทำกิจกรรมร่วมกัน เพื่อส่งเสริมความสัมพันธ์ในครอบครัว กระตุ้นในผู้สูงอายุรู้สึกว่าตนเองเป็นที่ปรึกษาของบุคคลในครอบครัวได้ และไม่รู้สึกแปลกแยก

·      อย่าทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกว่าเขาเป็นผู้ที่ทำให้คุณต้องแบกภาระเหนื่อยยากในการดูแล

·      หมั่นสังเกตความผิดปกติ และควรสอบถามสาเหตุที่ทำให้ผู้สูงอายุเกิดความวิตกกังวล พูดคุย และรับฟัง แลกเปลี่ยนวิธีแก้ไขปัญหาร่วมกัน ไม่ควรให้ผู้สูงอายุเก็บปัญหา หรือความไม่สบายใจไว้เพียงลำพัง

·      ให้ผู้สูงอายุพบปะกับบุคคลที่ชอบหรือคุ้นเคย เช่น ลูกหลาน เพื่อน หรือเพื่อนบ้าน

·      ชวนสวดมนต์ ปฏิบัติธรรม ฝึกสมาธิ ปรับเปลี่ยนบรรยากาศให้ผู้สูงอายุรู้สึกสดชื่น หลีกเลี่ยงเหตุการณ์ที่ทำให้เกิดความกระทบกระเทือนใจ